ایمان از روی ترسذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: ایمان، ترس، اضطرار، اراده، اختیار، عقل، پیامبران الهی، وحی، تکامل انسان.

پرسش: آیا ایمان از روی ترس، بی‌فایده است؟ با ادله قرآنی تبیین نمایید.

پاسخ: هر انسانی ـ خواه ناخواه ـ دارای ایمان هست (با توجه به آیات ۹۴ تا ۹۷ از سوره یونس) ـ چه ایمان اختیاری و چه اضطراری ـ با این تفاوت که ایمان اختیاری، مقبول درگاه الهی است و آدمی را به سوی سعادت زندگی دنیا و آخرت سوق می‌دهد؛ اما ایمان اضطراری که در هنگام دیدن عذاب است، نه در درگاه خدای تعالی، قبول است و نه دردی را از او درمان می‌کند. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: کسانی که از روی ترس و اضطرار، ایمان می‌آورند، ایمان آن‌ها ارزشی ندارد.


راه‌های رسیدن انسان به تکامل

[ویرایش]

در این باره به دو نکته مهم اشاره می‌کنیم:

← اراده و عقل


خداوند، انسان را به نیروهای مختلفی مجهز ساخته و استعدادهای گوناگونی به او داده تا در مسیر تکامل که هدف آفرینش است، به او کمک کند، از این نظر انسان همانند گیاهان یا انواع جان‌داران است که نیروها و غرایز لازم، برای رسیدن به این هدف در اختیارشان، گذارده شده است. با این تفاوت که انسان با اراده خود و آزادانه، تصمیم می‌گیرد؛ ولی حیوانات و گیاهان، بی‌اختیار به سوی هدفشان پیش می‌روند؛ از‌این‌رو قوس صعودی تکامل انسان، قابل مقایسه با جان‌داران دیگر نیست.به این ترتیب از نظر خلقت و آفرینش و تکوین، انسان را مجهز به عقل و استعدادها و نیروهای لازم برای پیمودن این صراط مستقیم کرده است.

← فرستادن پیامبران


از سوی دیگر، خداوند، پیامبران را با وحی آسمانی و تعلیمات کافی و قوانین مورد نیاز انسان فرستاده است، تا از نظر شرایع، راه را از چاه، مشخص کرده و با بیان‌های گوناگون او را تشویق به پیمودن این راه کنند، و از مسیرهای انحرافی باز دارند؛ چنان‌چه در آیه ۱۲ از سوره لیل می‌فرماید: «بر ماست که انسان را هدایت کنیم». سپس از آن‌جا که راه‌های انحرافی فراوان است، به انسان هشدار می‌دهد و می‌گوید: «بعضی از این راه‌ها، منحرف و بی‌راهه است». (سوره نحل، آیه ۹)

پذیرش ایمان با اجبار

[ویرایش]

در آیات متعددی، به این معنی اشاره شده که اگر خداوند می‌خواست، همة مردم را به اجبار هدایت می‌کرد؛ مانند آیات:

ــ «اَفَلَمْ یَیْاَسِ الَّذِینَ آمَنُوا اَنْ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ لَهَدَی النَّاسَ جَمِیعاً»؛
ــ «وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ اَجْمَعِینَ»؛
ــ «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْاَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً».

به واسطه این اجبار (درونی یا بیرونی) خداوند می‌توانست حتی منکران لجوج را وادار به پذیرش ایمان کند؛ چراکه او بر همه چیز تواناست و هیچ کاری در برابر قدرتش مشکل نیست؛ ولی هرگز او چنین نخواهد کرد؛ چراکه این‌گونه ایمان اجباری، بی‌ارزش و فاقد معنویت و تکاملی است که انسان به آن نیاز دارد.

عامل مهم در تکامل انسان

[ویرایش]

از آن‌جا که نعمت اختیار و آزادی اراده و انتخاب، یکی از مهم‌ترین عوامل تکامل انسان می‌باشد، خداوند متعال، انسان را موجودی انتخابگر آفرید و او را هدایت اجباری نکرد؛ چراکه هدایت اجباری، نه افتخار است و نه تکامل؛ بلکه به انسان آزادی داد، تا این راه را با پای خود بپیماید و به اوج تکامل برسد. با توجه به این مقدمه، به اصل جواب پرداخته می‌شود.

ایمان اضطراری

[ویرایش]

خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: کسانی که از روی ترس و اضطرار، ایمان می‌آورند، ایمان آنها ارزشی ندارد؛

← آیه ۹۶ سوره یونس


مثلاً در سوره یونس، آیه ۹۶ می‌فرماید: «محققاً کسانی که خدا بر گمراهی‌شان حکم کرده، ایمان نخواهند آورد». این‌ها همان کسانی هستند که آیات الهی را تکذیب می‌کنند و سرانجامی جز دوزخ ندارند؛ چون سرمایه سعادت خود را که همان ایمان است، از دست داده‌اند. پس ایمان نمی‌آورند: «حَتَّی یَرَوُا الْعَذابَ الْاَلِیمَ» تا آن‌که عذاب الیم را ببینند. وقتی عذاب را ببینند، البته ایمان می‌آورند؛ ولی ایمان اضطراری (و از روی ترس) فایده‌ای ندارد. پس هر انسانی ـ خواه ناخواه ـ دارای ایمان هست (با توجه به آیات ۹۴ تا ۹۷ از سوره یونس) ـ چه ایمان اختیاری و چه اضطراری ـ با این تفاوت که ایمان اختیاری، مقبول درگاه الهی است و آدمی را به سوی سعادت زندگی دنیا و آخرت سوق می‌دهد؛ اما ایمان اضطراری که در هنگام دیدن عذاب است، نه در درگاه خدای تعالی، قبول است و نه دردی را از او درمان می‌کند.

← آیه ۵۲ سوره سبأ


هم‌چنین آیه ۵۲ از سوره سبأ همین معنی را می‌رساند که ایمان آوردن از روی اضطرار و ترس و در موقع مرگ که عذاب الهی را می‌بینند، ارزشی ندارد.

← آیه ۲۸ سوره انعام


در آیات دیگر قرآن می‌خوانیم: «این‌ها دروغ می‌گویند، اگر باز گردند «به دنیا»، همان برنامه‌ها را تکرار می‌کنند». (انعام، ۲۸)
قرآن کریم، فرعون را به عنوان مصداق بارز این حالت «ایمان آوردن از روی ترس» بیان می‌کند.
خداوند متعال می‌فرماید: «... تا هنگامی که غرقاب، دامن او را گرفت، گفت: ایمان آوردم که هیچ معبودی، جز کسی که بنی‌اسرائیل به او ایمان آورده‌اند، وجود ندارد و من از مسلمین هستم».
وقتی که فرعون در امواج رود نیل قرار می‌گیرد و لحظه به لحظه مرگ او نزدیک‌تر می‌شود، می‌گوید: ایمان آوردم. ولی بدیهی است، این نوع ایمان آوردن، ایمانی است که هر جانی و مجرم و گنهکاری، دم از آن می‌زند، بی‌آن‌که ارزشی داشته باشد، یا دلیل بر تکامل و حسن نیت و صدق گفتار او گردد. به همین جهت خداوند او را مخاطب ساخت و فرمود: «اکنون ایمان می‌آوری؛ در حالی که قبل از این طغیان و گردن‌کشی و عصیان نمودی و در صف مفسدان فی الارض و تبهکاران قرار داشتی».
به همین دلیل بسیار دیده شده که اگر امواج بلا فرو نشیند و از چنگال مرگ رهایی یابند، باز به برنامه‌های سابق بر می‌گردند.

← بیتی از یک شعر


نظیر این تعبیر که در فوق خواندیم، در اشعار و سخنان ادبای عرب و عجم نیز آمده است:
مانند:
انت و حیاض الموت بینی و بینها
و جادت بوصل حین لا ینفع الوصل
«به سراغ من آمد؛ در حالی که امواج مرگ، میان من و او قرار گرفته بود ـ او آماده وصال گشت، در آن هنگام که وصال سودی نداشت».
اما برداشت دومی از سؤال می‌شود و آن این‌که آیا عبادت از روی ترس فایده‌ای دارد یا نه؟

عبادت بندگان

[ویرایش]

در جواب این برداشت، باید ذکر کرد که بندگان الهی، به سه نوع، خداوند متعال را عبادت می‌کنند. گروهی به امید پاداش، گروهی به واسطه ترس از دوزخ و گروهی هم خداوند متعال را به خاطر عشق و محبت به او، بندگی می‌کنند؛

← حدیثی از امام صادق


چنان‌که امام صادق (علیه‌السلام) در حدیثی می‌فرمایند: «بندگان سه دسته‌اند: گروهی خدای عزوجل را از ترس عبادت می‌کنند که این عبادت بردگان است. گروهی خدای تبارک و تعالی را به طمع ثواب عبادت می‌کنند که این عبادت مزدوران است و گروهی خدای عزوجل را از سر عشق و محبت به او عبادت می‌کنند که این عبادت آزادگان است و این برترین عبادت است».
هرچند فضیلت دسته اول و دوم به ‌اندازه دسته سوم نمی‌باشد و خداوند انتظار دارد که بندگان به حدی از کمال برسند که خدا را چون شایسته عبادت است، بپرستند؛

← حدیثی از امام سجاد


چنان‌چه امام سجاد (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «... خوش ندارم که خداوند را به خاطر ترس از کیفر او عبادت کن؛ چون در این حالت، مثل بنده نابِکاری خواهم بود که اگر نترسد، کاری نمی‌کند...»؛ ولی در عین حال ماجورند و ثواب می‌برند.

منابع

[ویرایش]

۱. شرح حدیث جنود عقل و جهل، امام خمینی (رحمة‌الله‌علیه).
۲. ایمان، سیدعبدالحسین دستغیب.
۳. ایمان چیست و مؤمن کیست، رجب‌علی مظلومی.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. لیل/سوره۹۲، آیه۱۲.    
۲. نحل/سوره۱۶، آیه۹.    
۳. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۱۶۸۱۶۷، ناشر دارالکتب الاسلامیه، چاپ مدرسه الامام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، چاپ پنجم.    
۴. رعد/سوره۱۳، آیه۳۱.    
۵. نحل/سوره۱۶، آیه۹۰.    
۶. یونس/سوره۱۰، آیه۹۹.    
۷. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۰، ص۲۲۲، ناشر دارالکتب الاسلامیه، چاپ مدرسه الامام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، چاپ پنجم، با‌ اندکی تلخیص.    
۸. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۱۶۸، ناشر دارالکتب الاسلامیه، چاپ مدرسه الامام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، چاپ پنجم، با‌ اندکی تلخیص.    
۹. یونس/سوره۱۰، آیه۹۶.    
۱۰. یونس/سوره۱۰، آیه۹۷.    
۱۱. طباطبایی، سیدمحمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج۱۰، ص۱۸۵، مترجم:موسوی همدانی، دفتر انتشارات اسلامی.    
۱۲. سبا/سوره۳۴، آیه۵۲.    
۱۳. انعام/سوره۶، آیه۲۸.    
۱۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۵، ص۱۹۹ ۲۰۰، ناشر دارالکتب الاسلامیه، چاپ مدرسه الامام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، چاپ پنجم، با‌ اندکی تلخیص.    
۱۵. یونس/سوره۱۰، آیه۹۰.    
۱۶. یونس/سوره۱۰، آیه۹۱.    
۱۷. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۸، ص۳۷۷، ناشر دارالکتب الاسلامیه، چاپ مدرسه الامام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، چاپ پنجم، با‌ تلخیص.    
۱۸. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، ج۷، ص۱۸، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۷۷ ه.ش.    
۱۹. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، ج۷، ص۱۸، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۷۷ ه.ش.    


منبع

[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «ایمان از روی ترس»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱۲/۱۶.    



جعبه ابزار
جعبه‌ابزار