اوضاع سیاسی دوران امامت امام صادقذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: امام صادق، جهان اسلام، اوضاع سیاسی.

پرسش: ‌در دوره امامت امام صادق (علیه‌السّلام) اوضاع سیاسی جهان اسلام چگونه بود؟

پاسخ اجمالی: به طور کلی اوضاع سیاسی این دوران بسیار آشفته بوده است. حاکمان فاسق و ظالم، ناآرامی‌ها و شورش مردم در قلمرو خلافت امویان و عباسیان، قیام‌های شیعی و غیر شیعی، جنگ‌های داخلی و خارجی، شروع نهضت عباسیان، سبب آشفتگی اوضاع سیاسی دوران امام صادق (علیه‌السّلام) شده بود. در این دوره تبلیغ امامت تشیع نیز از سوی حضرت امام صادق (علیه‌السّلام) مورد غفلت نبوده و نیز فرصتی پیش آمد تا نهضت علمی و فرهنگی پدر بزرگوارشان، امام موسی بن جعفر (علیه‌السّلام)، را ادامه داده و شالوده مکتب تشیّع را پی ریزی کنند.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

حضرت امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) به سال ۸۳ ه‌. ق در مدینه چشم به جهان گشود. آن حضرت به سال ۱۱۴ ه‌.ق به امامت رسید و در سال ۱۴۸ ه‌.ق به شهادت رسید.

خلفای زمان امام

[ویرایش]

پنج نفر از امویان و دو نفر از بنی‌عباس در دوران امامت آن امام (۱۱۴-۱۴۸)، به مسند خلافت مسلمین تکیه زدند.

← خلفای اموی



۱ـ هشام بن عبدالملک (۱۰۵-۱۲۵)
۲ـ ولید بن یزید بن عبدالملک (۱۲۵-۱۲۶)
۳ـ یزید بن ولید بن عبدالملک (۱۲۶ ه‌. ق)
۴ـ ابراهیم بن ولید بن عبدالملک (۱۲۶ ه‌. ق) (۷۵ روز)
۵ـ مروان بن محمّد (مروان حمار) (۱۲۶-۱۳۲)


← خلفای عباسی



۱ـ عبدالله سفاح (۱۳۲-۱۳۷)
۲ـ منصور دوانیقی (۱۳۷-۱۵۸)


اوضاع سیاسی دوران امامت

[ویرایش]

به طور کلی اوضاع سیاسی این دوران بسیار آشفته بوده است که به اختصار اشاره می‌شود.

وضعیت دوران حاکمیت

[ویرایش]

با مرگ هشام، ولید بر مسند خلافت نشت او فردی می‌گسار و فاسق بود و مرتکب هرجنایتی می‌شد؛ از اینروی کارهایش بر مردم و لشکریانش گران آمده و برعلیه او شورش کرده و او را کشتند.
[۴] زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ص۷۴۸، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹.
هم‌چنان‌که سال بعد وقتی یزید بن ولید در شرف مرگ بود ابراهیم، پسرش، جانشین او شد؛ اما به سرعت توسط مروان بن محمّد و در طی یک لشکرکشی از خلافت برکنار شد. مدتی بیش نگذشته بود که سلیمان بن هشام که بیش از ده هزار تن در اختیار داشت مروان را ازحکومت مخلوع اعلام کرده و بین آن دو جنگ سختی درگرفت که در نهایت به بقاء مروان انجامید.
اختلاف قبایل هم چشمگیر بوده است، قیسیان با عبدالملک بن مروان درافتادند؛ اما بعد با پسرش هشام همراه شدند، هم‌چنان‌که در خونخواهی ولید بن یزید کوشیدند و بعد به مروان بن محمّد یاری رساندند در مقابل قبایل یمنی به عباسیان متمایل بودند و در نهایت آنان را به خلافت رساندند.
[۷] زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ص۶۹۶، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹.


ناآرامی‌ها در قلمرو خلافت اموی

[ویرایش]


۱ـ شورش مردم حمص پس از کشته شدن ولید که توسط یزید بن ولید سرکوب شد.
۲ـ شورش مردم فلسطین و بیرون راندن والی اموی به سال ۱۲۶ ه‌. ق.
۳ـ در همین سال در خراسان نزاری‌ها و یمانی‌ها به جان هم افتادند. چون فرمان حکومت به نام نصر بن سیار آمد. مصری‌ها از او حمایت کردند و عده‌ای به پیروی از شخصی به نام جُدیع کرمانی پرداختند.
۴ـ شورش مردم یمامه علیه کارگزار اموی به سال ۱۲۶.
۵ـ شورش مردم حمص بار دیگر در دوره خلافت مروان بن محمّد.
[۸] زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ص۳۸۰ـ۴۰۰، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹.


قیام‌ها

[ویرایش]


۱. در سال ۱۲۶ خوارج اباضیه در یمن خروج کردند و مدت سه ماه بر مدینه تسلط یافتند.
۲. در سال ۱۲۷ ه‌. ق ضحاک بن قیس خارجی قیام کرد و وارد کوفه شد مردم موصل نیز از او پیروی کردند. او با سپاهی صدهزار نفری به جنگ با سپاه خلیفه رفت، اما کشته شد. پس از او شیبان حروری رهبری شورشیان را به عهده گرفت بالاخره شیبان گریخت.
۳. قیام زید بن علی بن حسین به سال ۱۲۳ ه‌. ق در کوفه که مردم بسیاری با او بیعت کردند اما چون او از لعن شیخین امتناع کرد شیعیان کوفه او را رها کردند. بالاخره در جنگ با سپاه اموی زید شکست خورد و اعدام گردید. در مورد عقاید او اختلاف نظر زیادی وجود دارد. در هر صورت چون زید کشته شد پسرش یحیی به خراسان رفت و در آنجا قیام نمود. امام صادق (علیه‌السّلام) کشته شدن او را از قبل پیش بینی فرموده بود.


شروع نهضت عباسیان

[ویرایش]

نهضت عباسی به سال ۱۲۹ ه‌. ق در خراسان توسط ابومسلم رسماً اعلام موجودیت کرد. قبل از این فعالیت‌های آنان از سال ۱۱۸ توسط امام محمّد به طور کاملاً مخفیانه رهبری می‌شد، ابومسلم توانست همکاری اقوام یمنی و ربیعه و نیز خوارج حروریه را جلب کند و به زودی بر سرزمین شرق تسلط یابد.
بالاخره به سال ۱۳۲ نیروهای عباسی وارد کوفه شدند و ابوسلمه مسئولیت کوفه را عهده‌دار گردید. در این زمان بنی‌عباس که با «شعار الرضا من آل محمّد» همکاری علویان را نیز جلب کرده بودند و حتی با محمّد بن نفس زکیه به خلافت بیعت کرده بودند،
[۱۴] ابن اثیر، عز الدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۴، ص۳۷۰.
به تصفیه کسانی که به عباسیان اخلاص نداشتند پرداختند و بالاخره با ابوالعباس سفّاح به عنوان خلیفه بیعت شد.
[۱۵] زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹، ص۷۵۲.


ناآرامی‌ها و شورش‌های دوره عباسی (۱۳۲-۱۴۸)

[ویرایش]

عده‌ای به فکر اعاده حکومت اموی بودند از جمله آنها:

۱. شورش حبیب بن مرّه در بثیفه فلسطین.
۲. ابوالورد در قنّسرین و اسامه بن مسلم در جزیره.
این سه حرکت خود را در مقابل عباسیان سفید جامگان می‌نامیدند؛ زیرا عباسیان به سیاه جامگان معروف بودند.
۳. شورش یزید بن هبیره در واسط (آخرین حرکت اموی)
۴. شورش عبدالله بن علی، عموی سفاح، که ادعا داشت او جانشین سفاح خلیفه اول عباسی و ولیعهدش بوده است لذا با سپاهی که برای جنگ علیه روم تهیه شده بود، شورید، منصور دوانیقی که برادر سفاح و جانشین او بود، ابو مسلم را برای دفع او اعزام داشت.


شورش‌ها بعد از قتل ابومسلم

[ویرایش]

چون منصور از قدرت یافتن ابومسلم خراسانی وحشت داشت با طرح توطئه‌ای او را ـ که می‌توان بنیان‌گذار حکومت عباسی نام نهادش ـ از سر راه خود برداشت. با قتل ابومسلم، در مناطقی شورش‌هایی بعنوان خون‌خواهی ابومسلم در گرفت که به آنها اشاره‌ای می‌شود.
۱ـ حرکت سنباد در نیشابور و قومس وری، او زردشتی بود و اعلام کرد که کعبه را ویران خواهد نمود به سال ۱۳۷ سرکوب شد.
۲ـ حرکت راوندیه در سال ۱۴۱ ه‌. ق.
۳ـ حرکت استاذسیس در سال ۱۵۰ ه‌. ق.

علویان

[ویرایش]


۱. نخستین حرکت علوی علیه عباسیان، حرکت محمّد بن عبدالله نفس زکیه بود. آنان که در حاکمیت یافتن عباسیان تلاش کرده بودند اکنون به غصب آنها ناراضی بودند. او با گرفتن فتوا از مالک بن انس مبنی بر جواز شکستن عهد عباسیان و نیز از ابوحنیفه مبنی بر به حق بودن محمّد، در مدینه قیام خود را آغاز کرد. با هجوم لشکر عباسیان به مدینه، این قیام (به سال ۱۴۵ ه‌. ق) سرکوب شد.
[۲۲] زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹، ص۷۵۴.

۲. قیام ابراهیم، برادر نفس زکیه، او بر بصره و اهواز و فارس و مدائن تسلط یافت و با او به عنوان امیرالمؤمنین بیعت شد. جنگ بین آنها و عباسیان در باخرا صورت گرفت که به پیروزی بنی عباس انجامید.


استقلال طلبی‌ها

[ویرایش]


۱ـ حکومت بنی‌مدرار که توسط خوارج صفریه در مغرب الاقصی (سجلماسه) شکل گرفت به سال ۱۴۵ه‌ ق.
۲ـ حکومت خوارج اباضیه در مغرب الاوسط به سال ۱۴۴ه‌ ق پا گرفت.
[۲۴] طقوش، محمّدسهیل، دولت عباسیان، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۰، ص۶۵.

۳ـ حکومت اموی در‌ اندلس توسط عبدالرحمان بن معاویه در سال ۱۳۸ ه‌. ق که سلسله امویان‌ اندلس را بنیان نهاد.
[۲۵] زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹، ص۸۴۰.


جنگ‌ها

[ویرایش]

درطول دوره امامت امام صادق جنگ‌های داخلی و خارجی مختلفی روی داد.

← جنگ‌های داخلی


۱. جنگ با ترکان خزری در سال ۱۱۴ه‌ ق و ادامه آن در سال ۱۱۹ه‌ ق که مسلمین موفق به کشتن خاقان ترک در حوالی بلخ و طخارستان گردیدند.
۲. جنگ با رومیان در سال ۱۱۵ه‌ ق و ۱۱۸ ه‌ ق و ۱۱۹ ه‌. ق.
۳. جنگ در ماوراء النهر در سال ۱۲۱ ه‌ ق که تا تاشکند رسیده بود.

← جنگ‌های خارجی


علاوه برجنگ‌های داخلی در این دوره، جنگ‌های خارجی دیگر علیه همسایه شرقی (چین و ترکستان) و همسایه غربی (روم ادامه داشت). در سال ۱۳۳ سپاه چین به تاشکند (چاچ) روی داد و تا یک سال به آن دیار مسلط بودند تا با جنگ طراز، برای همیشه از مرزهای قلمرو عباسی عقب نشستند.
[۲۸] ابن اثیر، عز الدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۴، ص۳۴۲.

در سال ۱۳۳ه‌ ق رومیان بر ارمنستان تاختند. این جنگ‌ها در سال ۱۳۴ ه‌. ق نیز ادامه داشت اما بیشتر جنگ‌ها محدود بوده است.
[۲۹] ابن اثیر، عز الدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۴، ص۳۴۱.


تبلیغ امامت و نهضت علمی

[ویرایش]

دراین دوره تبلیغ امامت تشیع نیز از سوی حضرت امام صادق (علیه‌السّلام) مورد غفلت نبوده است، چنانچه امام صادق (علیه‌السّلام) کسی را به مناطق کوفه و خراسان در جهت این امر اعزام کرد. از سوی دیگر در این اوضاع بهم ریخته حاکمیت، فرصتی پیش آمد که تا نهضت علمی و فرهنگی پدر بزرگوارشان را ادامه داده، حوزه وسیع علمی در رشته‌های مختلف علوم عقلی و نقلی به وجود آورده تا شالوده مکتب تشیّع را پی ریزی کنند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر

[ویرایش]

۱ مفید، ارشاد    ، ترجمه رسولی محلاتی.
۲. مهدی پیشوایی، سیره پیشوایان    .
۳. رسول جعفریان، حیات فکری سیاسی ائمه.
۴. عبدالحلیم جندی، امام جعفر صادق، ترجمه عباس جلالی.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مفید، محمد بن محمد، الارشاد، ج۲، ص۱۷۹-۱۸۰، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۳.    
۲. مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ص۲۹۵، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۶۵.    
۳. مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ص۲۹۲، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۶۵.    
۴. زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ص۷۴۸، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹.
۵. نویری، شهاب الدّین، نهایة الارب، ج۲۱، ص۵۰۵.    
۶. نویری، شهاب الدّین، نهایة الارب، ج۲۱، ص۵۰۶-۵۰۷.    
۷. زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ص۶۹۶، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹.
۸. زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ص۳۸۰ـ۴۰۰، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹.
۹. مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ص۲۸۲، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۶۵.    
۱۰. نویری، شهاب الدّین، نهایة الارب، ج۲۱، ص۵۱۹-۵۲۰.    
۱۱. مشکور، محمّدجواد، فرهنگ فرق اسلامی، ص۲۱۴-۲۱۵، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ دوم، ۱۳۷۲.    
۱۲. شهرستانی، محمد بن عبد الکریم، ملل و نحل، ص۱۸۱-۱۸۲، ترجمه افضل الدّین اصفهانی، تهران، ۱۳۲۱.    
۱۳. ابن اعثم، احمد بن محمد، الفتوح، ج۸، ص۳۵۱.    
۱۴. ابن اثیر، عز الدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۴، ص۳۷۰.
۱۵. زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹، ص۷۵۲.
۱۶. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ج۷، ص۴۴۳-۴۵۷.    
۱۷. یعقوبی، احمد، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۳۶۴-۳۶۵، بیروت، دار صادر.    
۱۸. طبری، محد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ج۷، ص۴۹۵.    
۱۹. طبری، محد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ج۷، ص۵۰۵.    
۲۰. طبری، محد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ج۸، ص۲۹.    
۲۱. طبری، محمد ین جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ج۷، ص۵۶۶-۵۶۷.    
۲۲. زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹، ص۷۵۴.
۲۳. طبری، تاریخ الرسل و الملوک، مصر، دار المعارف، ۱۹۶۰م، ج۷، ص۶۳۴.    
۲۴. طقوش، محمّدسهیل، دولت عباسیان، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۰، ص۶۵.
۲۵. زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۹، ص۸۴۰.
۲۶. نویری، شهاب الدّین، نهایة الارب، ج۲۱، ص۴۲۵-۴۲۶.    
۲۷. نویری، شهاب الدّین، نهایة الارب، ج۲۱، ص۴۲۷.    
۲۸. ابن اثیر، عز الدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۴، ص۳۴۲.
۲۹. ابن اثیر، عز الدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۴، ص۳۴۱.
۳۰. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۴۷، ص۷۲، مؤسسه الوفاء، ١٤٠٣ ه.ق.    
۳۱. ر. ک:مفید، محمد بن محمد، الارشاد، ج۲، ص۱۹۰-۲۰۶، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۳.    


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله "در دوره امامت امام صادق علیه السّلام اوضاع سیاسی جهان اسلام چگونه بود؟"، تاریخ بازیابی۱۳۹۹/۱۱/۱۴.    






جعبه ابزار
جعبه‌ابزار