اقسام اسم به اعتبار افرادذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: مفرد، صحیح، اسم، تثنیه، سالم، جمع مکسر، علماء.

پرسش: تقسیمات اسم بر حسب دلالت بر تعداد افراد چیست و چرا برای واژگان جمع مذکر؛ مانند «علماء»، فعل مؤنث می‌آورند؟

پاسخ: الف): اسم مفرد ب):اسم مثنی یا تثنیه ج): اسم مجموع یا جمع که آن یا جمع سالم یا صحیح است یا جمع مکسر.
واژگان جمع، مانند «علماء» اگرچه جمع مکسَّر برای واژگان مذکر «عالم» و «علیم» است، اما در چنین جمع‌هایی به اعتبار کلمه تقدیری «جماعة» می‌توان به آنها فعل مفرد مؤنث نیز اسناد داده شود؛ مانند: «جاء الرجال» و «جائت الرّجال‌».



اقسام اسم

[ویرایش]

«اسم» که یکی از سه نوع کلمه موجود در زبان عرب است، به اعتبارات گوناگون دارای تقسیمات گوناگونی می‌باشد؛ از جمله در علم صرف به اعتبار دلالت بر تعداد افراد، بر سه قسم به شرح زیر تقسیم می‌گردد:

← اسم مفرد


اسم مفرد؛ اسمی است که دلالت بر یک نفر یا یک چیز نماید؛ مانند: زید، زینب، عالم، شجر، مسلم.
[۱] حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج۱، ص۴۱۳، تهران، مفید، چاپ دوم، ۱۳۶۴ ش.


← اسم مثنی یا تثنیه


اسم مثنی یا تثنیه؛ اسمی که بر دو مفرد دلالت می‌کند، و طریقه ساختن آن‌ ‌چنان است که به آخر اسم مفرد «الف و نون» (در حالت رفعی یا «یاء و نون» در حالت نصبی و جری.) ملحق می‌نمایند، و نون تثنیه مکسور است، و حرف آخر کلمه که پیش از الف یا یاء واقع می‌شود مفتوح است؛ مانند: زَیدانِ، زَیدَینِ، مُسلِمانِ، مُسلِمَینِ.
[۲] حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۱۳.


← اسم مجموع یا جمع


اسم مجموع یا جمع؛ اسمی است که بر بیش از دو فرد دلالت می‌کند، و آن دو قسم است:

←← جمع سالم یا صحیح


جمع سالم یا صحیح؛ (سالم گویند چون بناء مفرد در این جمع به حال خود باقی است) طریقه ساختن مذکرش چنان است که در آخر اسم مفرد «واو و نون» (در حالت رفعی) یا «یاء و نون» (در حالت نصبی و جری) ملحق می‌نمایند، و آخر کلمه پیش از واو مضموم، و پیش از یاء مکسور است، و نون جمع مفتوح می‌باشد؛ مانند: زیدون، زیدین، مسلمون، مسلمین.
[۳] حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۱۶ - ۴۱۷.
و طریق ساختن مؤنث آن چنان است که الف و تاء کشیده در آخر کلمه می‌آورند، و اگر در آخر کلمه «تاء» باشد حذف می‌گردد؛ مانند: هندات، ضاربات، شجرات.
[۴] حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۱۷ - ۴۱۸.


←← جمع مکسر


جمع مکسر، (مکسّر گویند چون بناء مفرد در آن شکسته می‌شود.) و آن با تغییر مفرد ساخته می‌شود، و تغییر یا در حرکت است با توافق در عدد حروف، (مانند «ارض» بسکون الراء و «ارض» بفتح الراء) یا در حرکت و حروف هر دو است، و تغییر در عدد حروف یا به افزودن بر مفرد است، یا به کاستن از مفرد.
[۶] حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۱۹.


نکته‌ها

[ویرایش]

در این‌جا بیان چند نکته خالی از لطف نیست:

← اوزان جمع مکسر


برای جمع مکسّر حدود ۴۰ وزن بیان شده است،
[۷] حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۱۹ - ۴۳۲.
[۸] آل بویه، علی، ترکیب، ترجمه و تلخیص مطالب الفیة ابن مالک‌، ص۳۷۱ - ۳۷۴، قم، عالمه، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
که یکی از آن وزن‌ها وزن «فُعَلاء» است. این وزن، جمع وصفی است که بر وزن «فعیل» یا «فاعل» باشد؛ مانند: «کریم» که جمعش می‌شود؛ «کُرَماء» یا «علیم و عالم» که جمعشان می‌شود؛ «علماء» یا جاهل که می‌شود؛ جهلاء.
[۹] حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۲۵.


← اسناد فعل مفرد مؤنث


واژگان جمع، مانند «علماء» اگرچه جمع مکسَّر برای واژگان مذکر «عالم» و «علیم» است، اما در چنین جمع‌هایی به اعتبار کلمه تقدیری «جماعة» می‌توان به آنها فعل مفرد مؤنث نیز اسناد داده شود؛ مانند: «جاء الرجال» و «جائت الرّجال‌».
[۱۰] آل بویه، علی، ترکیب، ترجمه و تلخیص مطالب الفیة ابن مالک، ص۱۱۸.


← جمع مفردات دیگر


گفتنی است؛ صیغه‌های جمع برای مفرداتی که گفته شده کلّیّت ندارد، بلکه بناء بر غالب است؛ یعنی ممکن است هر یک از آنها جمع مفردات دیگری واقع شوند، و هر نوعی از آن مفردات نیز ممکن است جمع دیگری داشته باشند.
[۱۲] حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۳۲.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج۱، ص۴۱۳، تهران، مفید، چاپ دوم، ۱۳۶۴ ش.
۲. حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۱۳.
۳. حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۱۶ - ۴۱۷.
۴. حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۱۷ - ۴۱۸.
۵. البهجة المرضیة علی الفیة ابن مالک، ص۳۵، ‌ محقق:حسینی دشتی، مصطفی، قم، اسماعیلیان، چاپ نوزدهم، بی‌تا.    
۶. حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۱۹.
۷. حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۱۹ - ۴۳۲.
۸. آل بویه، علی، ترکیب، ترجمه و تلخیص مطالب الفیة ابن مالک‌، ص۳۷۱ - ۳۷۴، قم، عالمه، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
۹. حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۲۵.
۱۰. آل بویه، علی، ترکیب، ترجمه و تلخیص مطالب الفیة ابن مالک، ص۱۱۸.
۱۱. البهجة المرضیة علی الفیة ابن مالک، ‌ ص۱۶۱ (پاورقی).    
۱۲. حسینی طهرانی،‌ هاشم‌، علوم العربیة، ج‌۱، ص۴۳۲.


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «اقسام اسم به اعتبار افراد»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۵/۱۸.    



جعبه ابزار
جعبه‌ابزار