][ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تبلیغ
کلیدواژه:
پرسش: معیارها و روش‌های تبلیغ از دیدگاه اسلام چیست؟ آیا الزامی به پیروی از روش‌های سنتی می‌باشد؟
پاسخ: در نگاه دینی، تبلیغ و ارتباطات باید با اهدافی اخلاق‌محور دنبال شود و توصیه‌های فراوانی در آموزه‌های اسلامی وجود دارد که راه‌های رسیدن به این اهداف را در اختیار ما قرار می‌دهد. توجه به این نکته نیز ضروری است که پیامبران و اولیای الاهی، گرچه در تبلیغ از روش‌های معمول در زمان خویش یا همان روش سنتی استفاده می‌کردند، اما نمی‌توان روش‌های دیگر که در طول زمان و با پیشرفت دانش بشری به وجود آمده را در تقابل با رفتار پیامبران دانست؛ زیرا تعالیم دینی مرتبط با تبلیغ، بیش از آنکه به ابزار ارتباطی بپردازد، به انگیزه‌های ایجاد ارتباط پرداخته و می‌دانیم که نوع انگیزه و هدف را نمی‌توان عنصری وابسته به زمان و یا وابسته به ابزار دانست.


تبلیغ

[ویرایش]

هنگامی که خبر یا پیامی انتقال یابد، دانسته‌ها و تجربیات شخصی و گروهی به دیگران آموزش داده شود و... فرایندی به نام تبلیغ شکل خواهد گرفت.

تبلیغ و دانش ارتباطات

[ویرایش]

در زمان حاضر که ابزار سخت‌افزاری و نیز روش‌های نرم‌افزاری، مجموعه به هم وابسته‌ای را ایجاد کرده‌اند، آگاهی از "دانش ارتباطات" در تأثیرگذاری هر چه بیشتر تبلیغ، نقش بسزایی خواهد داشت و در واقع، تبلیغ را دیگر نمی‌توان تنها یک هنر شخصی پنداشت، بلکه این هنر شخصی به دانشی مدون تبدیل شده است.

طرح یک پرسش

[ویرایش]

گروهی این پرسش را مطرح می‌کنند که تبلیغ و ارتباطات دینی در دنیای امروز که به حق وابسته به دانش و فناوری‌های نوین است، چگونه باید باشد؟ آیا می‌توان تبلیغ اسلامی را با مدل ارتباطاتی که امروزه خواسته یا ناخواسته بر تمام زندگی ما سایه گسترانده است، همخوان نمود؟
در پاسخ به این پرسش، ابتدا باید ارتباط میان تبلیغ سنتی و تبلیغ اسلامی مشخص شود.

تبلیغ سنتی و تبلیغ اسلامی

[ویرایش]

شاید گمان شود هر روش و ابزاری که در صدر اسلام مورد عمل قرار گرفته را می‌توان سنتی اسلامی در نظر گرفت. به عبارت دیگر، اگر تبلیغ در آن زمان با استفاده از خطیبان سخندان انجام می‌شد ـ لزوماً منبر و سخنرانی ـ از معدود روش‌های ارتباطی است که می‌توان آن را با برچسب دینی از دیگر روش‌ها ممتاز نمود و تا زمانی که دین برقرار است، نباید از این روش روی برگرداند!
شاید چنین برداشتی برخی را واداشته تا نوعی آشتی بین آنچه آن را روش اسلامی می‌خوانند و بین روش مدرن به وجود آورند. اما واقعیت چیست؟

ابزارهای ارتباطی تبلیغی

[ویرایش]

آنچه از منابع اسلامی می‌توان استنباط کرد، آن است که ابزارهای ارتباطی تبلیغی، تنها تابعی از زمان بوده و هیچ قداست و انحصاری در آن مشاهده نمی‌شود. مهم آن است که ارتباط و تبلیغ با چه هدف و انگیزه‌ای انجام پذیرد.
بدیهی است که آورندگان دین، بدون ارتباط با جامعه، امکان نشر آن را نداشتند و طبیعی بود که از تمام امکانات ارتباطی موجود در زمانشان بهره گیرند، اما نباید روش‌های ارتباطی وابسته به زمان را سنتی دینی پنداشت که سرپیچی از آن نیاز به مجوزهای جدیدی دارد. پرواضح است که تغییر ابزارهای ارتباطی نمی‌تواند انگیزه‌هایی که برای اطلاع‌رسانی در طول تاریخ به‌صورت ثابت وجود داشته را تغییر دهد. اطلاع‌رسانی می‌تواند با هدف پیشرفت معنوی و مادی انسان‌ها باشد و نیز می‌تواند برای تخریب شخصیت، ایجاد اختلافات قومی و... به کار گرفته شود و نوع ابزار ارتباطی در ارزش‌گذاری این اهداف مثبت و منفی تأثیر چندانی نخواهد داشت؛ به همین دلیل، در قرآن کریم و دیگر منابع اسلامی کمتر به ابزار تبلیغی پرداخته شده و همواره راهکارهایی برای سنگین کردن وزنه ارتباطات و تبلیغ به نفع اهداف والای اخلاقی ارائه شده است.

آموزه‌های دینی در تبلیغ

[ویرایش]

در ذیل به برخی از این آموزه‌های دینی که وابسته به هیچ ابزاری نیستند، می‌پردازیم:

← ۱. خودسازی


ابتدا باید به خودسازی پرداخته و آنچه خود را بدان پایبند نکردیم از دیگران نخواهیم! در این زمینه، قرآن ما را مخاطب قرار داده و چنین می‌گوید:

←← سخن خداوند متعال


أ. ای آنان که ایمان آوردید، چرا آنچه خود انجام نمی‌دهید را بر زبان می‌آورید؟! چنین رفتاری به‌شدت از سوی پروردگارتان نکوهش شده است.
[۱] صف، ۲-۳.

ب. آیا مردم را به نیکی دعوت کرده و خویشتن را به فراموشی می‌سپارید؟!
[۲] بقره، ۴۴.


← ۲. به‌کارگیری زیباترین شیوه در گفت‌و‌گو


در گفت‌و‌گو با مخاطبان باید زیباترین شیوه را پیش رو بگیریم؛ چون این دستور پروردگار است که "با مردم به نیکی سخن گویید".
[۳] بقره، ۸۳.


← ۳. دل‌سوزی و آینده‌نگری


تبلیغ همواره باید با دل‌سوزی و آینده‌نگری برای مخاطبان همراه شود، وگرنه از تأثیر لازم برخوردار نخواهد بود. سخن پیامبران همواره این بوده که ما پیام پروردگار را به شما رسانده و دلسوز شما هستیم.
[۴] اعراف، ۶۲؛ ۶۸؛ ۷۹؛ ۹۳ و...


← ۴. اهمیت اصل وجود ارتباط


آنچه مهم است اصل وجود ارتباط است و نه ابزار ارتباطی.

←← حدیثی از امام صادق


امام صادق ـ علیه‌السلام ـ در این زمینه می‌فرمایند: دوستان زمانی که در یک منطقه زندگی می‌کنند، باید به دیدار هم روند و زمانی که از هم دور شدند، باید با نامه‌نگاری ارتباط خود را ادامه دهند.
[۵] کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج ۲، ص ۶۷۰، ح ۱، اسلامیه، تهران، ۱۳۶۲ ش، چاپ دوم.


← ۵. خودداری از اطلاع‌رسانی


اطلاع‌رسانی یک اصل تخلف ناپذیر نیست؛ بلکه گاه مصلحتی مهم‌تر اقتضا می‌کند که از انتشار برخی از آنچه می‌دانیم خودداری کنیم.

←← سخن خداوند متعال


پروردگار، برخی منافقان را چنین نکوهش می‌کند که "آنان هر‌گاه به خبری آرامش‌بخش و یا مضطرب‌کننده دست یافتند ـ بدون آنکه به پیامدهای آن بیندیشند ـ آن خبر را به‌سرعت در جامعه منتشر می‌کنند".
[۶] نساء، ۸۳.


← ۶. امنیت کاربران


در دنیای ارتباطات، امنیت کاربران یکی از شاخصه‌هایی مهم است که بدون وجود آن نمی‌توان وظیفه اطلاع‌رسانی را به‌درستی انجام داد.

←← سخن خداوند متعال


خداوند در این زمینه می‌فرماید: " اگر اشخاصی تنها برای یافتن حقیقت – و نه برای توطئه و یا جاسوسی - به مناطق تحت تسلط شما وارد شدند، وظیفه حفظ امنیت آنان بر عهده شما خواهد بود تا سخن حق برای آنان بیان شود و سپس باید با آرامش خاطر به وطن خویش برگردند."
[۷] توبه، ۶.


← ۷. اندیشیدن به اهداف میان‌مدت و بلند‌مدت


در ارتباطات نباید همواره به دنبال اثرگذاری فوری بود؛ بلکه می‌توان به اهداف میان‌مدت و بلند‌مدت نیز اندیشید. نوح پیامبر نزدیک به یک هزاره به تبلیغ پرداخت تا در نهایت موفق به جمع‌آوری هواداران اندکی شد.
[۸] عنکبوت، ۱۴؛ هود، ۴۰.

===۸.
ارتباطات مثبتی که میان افراد باایمان وجود دارد، در حد امکان باید از حالت دستوری و آمرانه خارج شود که یک طرف عقیده و برداشت خود را بر طرف دیگر تحمیل کند؛ بلکه این وظیفه همگانی است که به‌صورت مسئولانه در این راه قدم بردارند. در جامعه اسلامی ایده‌آل تمام افراد نیکوکار دوستدار یکدیگرند
[۹] توبه، ۷۱.
و همدیگر را به حقیقت و بردباری سفارش می‌کنند
[۱۰] عصر، ۳.
و به همین دلیل است که بهترین امت‌ها به شمار می‌آیند.
[۱۱] آل عمران، ۱۱۰.


۹. با این وجود، نیاز است که گروهی از افراد با ایمان با تعمق بیشتر در مفاهیم دینی، نقش کارشناس مذهبی یافته و دیگران را از آموخته های خود بهره مند سازند.
[۱۲] توبه، ۱۲۲.
تشکیل گروه های تخصصی ارتباطی، تبلیغی نیز از موضوعاتی است که مورد توجه قرآن کریم قرار گرفته است.
[۱۳] آل عمران، ۱۰۴.


۱۰. در بسیاری از موارد تبلیغ، نیازی نیست که حتماً مخاطبان خود را نسبت به عقاید خود مجاب کرده و آنان را وادار به پذیرش آئین خویش نماییم – که عملاً چنین چیزی ممکن نیست – در این موارد، وظیفه اصلی ما تنها آگاه کردن دیگران است و این که آنان بعد از آگاهی چه رویکردی را پیش رو خواهند گرفت به اهداف اولیه ما آسیبی وارد نخواهد کرد.
[۱۴] نساء، ۸۰؛ انعام، ۱۰۴ و ۱۰۷؛ شوری، ۴۸ و...


۱۱. در تبلیغ و اطلاع رسانی باید هدف ها را مورد ارزیابی قرار داد و به عنوان نمونه، اگر آنچه از تبلیغ انتظار می رود، آرمانی فراتر از جان و مال انسان ها باشد، می توان خود را به خطر انداخته و در این مسیر وارد شده و جز خدا از هیچ کس نهراسید،
[۱۵] احزاب، ۳۹.
اما در غیر این صورت و هنگامی که جان و مال انسان ارزشمندتر از هدفی باشد که با تبلیغ و اعلام نظری به دست می آید، نباید جان با ارزش خود را فدای هدفی کم ارزش تر نمود.
[۱۶] آل عمران، ۲۸.


۱۲. وجود سرمشق ها و اسوه های انسانی قابل دسترسی از نکات کلیدی هستند که مبلغان را در رسیدن به آرمان هایشان به خوبی یاری خواهد دارد.

قرآن کریم، انسان های بزرگ را همواره به عنوان سرمشقی برای دیگر افراد بشر معرفی می کند. افراد برجسته ای؛ چون پیامبر اکرم
[۱۷] احزاب، ۲۱.
، ابراهیم
[۱۸] ممتحنه، ۴.
، آسیه همسر فرعون
[۱۹] تحریم، ۱۱.
، مریم مقدس
[۲۰] همان، ۱۲.
و...

پیشوای بزرگ شیعه، امام جعفر صادق (ع) نیز به پیروان خود توصیه می کند، بیش از آن که با زبان در صدد انتقال باورهای خویش باشند، عملکردشان آن گونه باشد که مردم را با راست گویی، امانت داری، رفتار مناسب با همسایگان و... به خویش جذب کنند.
[۲۱] کافی، ج ۲، ص ۷۷، اسلامیه، ۱۳۶۲ ش. " عَلَیْکَ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ الْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ وَ حُسْنِ الْجِوَارِ وَ کُونُوا دُعَاةً إِلَی أَنْفُسِکُمْ بِغَیْرِ ِ أَلْسِنَتِکُم".


۱۳. آن نوع از اطلاع رسانی و ارتباطات که تنها با رویکرد تخریبی و با هدف بی ارزش و یا کم ارزش کردن دیگران باشد، مورد تأیید اسلام نیست. بنابر آموزه های دینی نباید بدگمانی را در جامعه ترویج کرد، در امور شخصی دیگران به جاسوسی پرداخت و حتی نباید حتی اطلاعات صحیح شخصی دیگران را که افشای آنها موجب آزردگی خاطر آنان می شود، در اختیار دیگران قرار داد.
[۲۲] حجرات، ۱۲. البته، مورد اخیر که در اصطلاح اسلامی "غیبت" نام دارد، استثنائاتی دارد که در جای خود بدان پرداخته شده است.
انتشار اطلاعات نادرست یا "تهمت" که گناه بزرگ تری به شمار می آید، جای خود را دارد.

۱۴. انتقال اطلاعات باید برطرف کننده نیازی واقعی باشد. اطلاعاتی که بین افراد جابجا می شود، یا مستقیماً در زندگی مادی و معنوی آنان تأثیر مثبتی دارد و یا حاوی نکته ها و پیام هایی است که به اصلاح رفتار مخاطبان می انجامد، اما گاه انتقال اطلاعات درست و نادرست جز وقت گذرانی و تلف کردن عمر، فایده ای در بر نداشته و انسان را از پرداختن به کارهای مهم تر باز می دارد. چنین روشی در اطلاع رسانی که گاه با برنامه ریزی قبلی و به منظور انحراف افکار از نیازهای واقعی و هدایت آنها به نیازهای کاذب انجام می شود نیز مورد پذیرش اسلام نیست.
[۲۳] لقمان، ۶.


۱۵. اطلاع رسانی شغلی اقتصادی نیست. طبیعی است که نیازهای مادی افرادی که متصدی تبلیغ می شوند باید برطرف شود، اما باید توجه داشت که از نگاه اسلامی نباید به تبلیغ به عنوان شغلی نگریست که مانند دیگر شغل ها ترفندهای مختلفی جهت بالا بردن درآمد اقتصادی در آن اندیشیده شود، علاوه بر آن نباید با نگاهی ژورنالیستی به تبلیغ پرداخته و در صدد جذب مخاطب به هر قیمتی بود.

پیامبران هیچ گاه برای تبلیغ خود دستمزدی طلب نمی کردند،
[۲۴] انعام، ۹۰؛ هود، ۵۱؛ قلم، ۴۶ و...
اما با این وجود، هدایای داوطلبانه مردم را نیز رد نمی کردند.
[۲۵] شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص ۲۹۹، ح ۴۰۷۰، جامعه مدرسین، قم، ۱۴۰۴ ق.
مروری در موارد یاد شده و دیگر تعالیم دینی مرتبط با تبلیغ و ارتباطات، ما را به این نتیجه می رساند که نباید تبلیغ دینی و تبلیغ مدرن را دو موضوع جدا از هم تصور کرده و در صدد آشتی آنها با هم باشیم.

بله، شاید از دیدگاه روان شناسی تبلیغ بتوان در مورد مقایسه تأثیرگذاری روش های سنتی و روش های مدرن در جوامع مختلف و مخاطبان متنوع به گفت و گو نشست، اما باید توجه داشت که تبلیغ دینی تحت تأثیر آموزه هایی کلی می باشد که قابلیت انطباق با هر دو روش سنتی و مدرن را دارد.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. صف، ۲-۳.
۲. بقره، ۴۴.
۳. بقره، ۸۳.
۴. اعراف، ۶۲؛ ۶۸؛ ۷۹؛ ۹۳ و...
۵. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج ۲، ص ۶۷۰، ح ۱، اسلامیه، تهران، ۱۳۶۲ ش، چاپ دوم.
۶. نساء، ۸۳.
۷. توبه، ۶.
۸. عنکبوت، ۱۴؛ هود، ۴۰.
۹. توبه، ۷۱.
۱۰. عصر، ۳.
۱۱. آل عمران، ۱۱۰.
۱۲. توبه، ۱۲۲.
۱۳. آل عمران، ۱۰۴.
۱۴. نساء، ۸۰؛ انعام، ۱۰۴ و ۱۰۷؛ شوری، ۴۸ و...
۱۵. احزاب، ۳۹.
۱۶. آل عمران، ۲۸.
۱۷. احزاب، ۲۱.
۱۸. ممتحنه، ۴.
۱۹. تحریم، ۱۱.
۲۰. همان، ۱۲.
۲۱. کافی، ج ۲، ص ۷۷، اسلامیه، ۱۳۶۲ ش. " عَلَیْکَ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ الْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ وَ حُسْنِ الْجِوَارِ وَ کُونُوا دُعَاةً إِلَی أَنْفُسِکُمْ بِغَیْرِ ِ أَلْسِنَتِکُم".
۲۲. حجرات، ۱۲. البته، مورد اخیر که در اصطلاح اسلامی "غیبت" نام دارد، استثنائاتی دارد که در جای خود بدان پرداخته شده است.
۲۳. لقمان، ۶.
۲۴. انعام، ۹۰؛ هود، ۵۱؛ قلم، ۴۶ و...
۲۵. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص ۲۹۹، ح ۴۰۷۰، جامعه مدرسین، قم، ۱۴۰۴ ق.


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست.    



جعبه ابزار
جعبه‌ابزار