کرامت انسانذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: کرامت انسانی، اندیشه سیاسی، کرامت ذاتی، کرامت اکتسابی، اندیشه، ماهیت انسان.
پرسش: کرامت انسان را در اندیشه سیاسی شیعه توضیح دهید؟
پاسخ: اندیشه‌ سیاسی عبارت است از: کوشش برای تعیین اهدافی که به اندازه‌ معقول احتمال تحقق دارد و نیز تعیین ابزارهایی که در حد معقول می‌توان انتظار داشت، موجب دست‌یابی به آن اهداف شود.
واژه‌ «کرامت» نیز به معنای ارجمندی و بزرگی یاد شده است. با مراجعه به قرآن کریم مشخص می‌گردد، تبیین کرامت انسان در بیان قرآن، دوساحتی و دوبعدی می‌باشد. به این معنا که در بخشی از آیات قرآن ‌از کرامت و ارجمندی انسان و برتری او بر دیگر موجودات سخن به میان آمده و در برخی دیگر ‌انسان نکوهش و حتی فروتر بودن او از حیوانات مطرح شده است.قرآن انسان را دارای دو نوع کرامت می‌داند. کرامت ذاتی و کرامت اکتسابی. چنین رویکردی باعث شده است که در اندیشۀ سیاسی اسلام، نگاهی جامع به ماهیت انسان ارائه شود. اندیشۀ سیاسی اسلام برای انسان‌ها کرامت قائل است و تحقیر انسان‌های دیگر در آن جایی ندارد. از سویی دیگر، در برابر افرادی که به دیگر انسان‌ها ظلم می‌کنند و تبعیض روا می‌دارند، مقابله می‌کند و اساساً هیچ‌گونه سر سازشی با چنین انسان‌های ظالمی ندارد.


مبانی معرفتی اندیشه سیاسی[ویرایش]

هر اندیشه‌ای که در مورد انسان و جوامع انسانی مطرح می‌شود، بر اساس یک سری از زیرساخت‌های معرفتی شکل گرفته است و براساس آن چارچوب‌های فکری خود را برای تبیین یک پدیده شکل داده یا مدعی ارائه راه حلی برای مشکلات موجود می‌باشد. مبانی معرفتی یک اندیشه سیاسی عبارت است از: نگرش‌های فلسفی و عقلانی به جهان، ‌تبیین جایگاه انسان و مباحث مربوط به جامعه.

ارزش انسان در اندیشه سیاسی[ویرایش]

بنابراین هر اندیشه‌ای (از جمله اندیشه‌های سیاسی) بر یک نوع انسان‌شناسی خاصی مبتنی است. به عبارت دیگر، انسان محور بحث در اندیشه سیاسی است. اندیشمندان سیاسی در طول تاریخ همواره سعی کرده‌اند شناخت عمیق، جامع و صحیحی از انسان ارائه دهند. یکی از مباحث مهم در اندیشه سیاسی، ارزش و منزلت انسان است که در قالب این سؤالات مطرح می‌شود: آیا طبیعت انسان خیر است یا شر؟ آیا انسان‌ها با هم برابرند، یا برخی بر برخی دیگر برتری دارند؟ حقوق انسان‌ها در اندیشه سیاسی چگونه تبیین شده است؟ و... در حقیقت اندیشه‌های سیاسی، باید به این سؤالات پاسخ دهند که انسان چه ارزش و منزلتی دارد؟ این تعبیر در اندیشه‌ اسلامی با توجه به مبانی معرفتی آن که بر قرآن کریم استوار است به کرامت انسانی تعبیر می‌شود.
برای تبیین بهتر مطلب، به نظر می‌رسد می‌بایست دو اصطلاح اندیشه سیاسی و کرامت را تعریف نمود.

معنای لغوی اندیشه[ویرایش]

اندیشه به معنای فکر، تدبیر، نظر و تصور است.

معنای اصطلاحی اندیشه[ویرایش]

اندیشه در اصطلاح، به طرح کلی و منظم و منسجمی که جهت انجام دادنکاری یا دست‌یابی به هدفی که در ذهن انسان نقش می‌بندد، گفته می‌شود.

معنای لغوی سیاست[ویرایش]

سیاست نیز در لغت به معنای حکم راندن و تدبیر نمودن است.

امور سیاسی[ویرایش]

امور سیاسی هم امور مربوط به قدرت حکومت و قضاوت و مسائلی از قبیل دولت، امنیت و صلح را شامل می‌شود.

اندیشه‌ سیاسی از دیدگاه ریمون آرون[ویرایش]

ریمون آرون در تعریف اندیشه‌ سیاسی می‌گوید اندیشه سیاسی عبارت است از کوشش برای تعیین اهدافی که به اندازه معقولی احتمال تحقق دارد و نیز تعیین ابزارهایی که در حد معقولی می‌توان انتظار داشت موجب دست‌یابی به آن اهداف بشود. [۱]

دیدگاهی دیگر درباره اندیشه سیاسی[ویرایش]

از نظر برخی دیگر، «اندیشمند سیاسی کسی نیست که صرفاً دارای مجموعه‌ای از آرا و اهداف باشد و ابزارهای رسیدن به آن هدف‌ها را به دست دهد، بلکه باید بتواند درباره آرا و عقاید خود به شیوه‌های عقلانی و منطقی استدلال کند تا حدی که اندیشه‌های او دیگر صرفاً آرا و ترجیحات شخصی به شمار نرود». [۲]

معنای واژه کرامت[ویرایش]

واژه‌ کرامت نیز به معنای ارجمندی و بزرگی یاد شده است.

معنای واژه کریم[ویرایش]

در برخی لغت‌نامه‌ها، کریم به کسی گفته شده است که جامع انواع خیر، شرف و فضائل باشد. [۳] و این عزت و بزرگی از ناحیه‌ی خداوند متعال به انسان داده شده است.

دوبعدی بودن کرامت انسان در قرآن[ویرایش]

با مراجعه به قرآن کریم مشخص می‌شود که تبیین کرامت انسان در بیان قرآن دوساحتی و دوبعدی است.

← ۱. برتری انسان بر مخلوقات
به این معنا که در بخشی از آیات قرآن‌، از کرامت و ارجمندی انسان و برتری او بر دیگر موجودات سخن به میان آمده، و در برخی دیگر ‌انسان نکوهش و حتی فروتر بودن او از حیوانات مطرح شده است؛ ‌به عنوان مثال در آیه ۷۰ سوره‌ اسراء‌ («وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی‌ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلاً»)، [۴] تکریم خداوند نسبت به بنی‌آدم و برتری آنها بر بسیاری از مخلوقات دیگر مطرح می‌شود. در آیه چهارم سوره تین («لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیم») [۵] و آیه چهاردهم سوره مؤمنون («فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِین») [۶] از اینکه انسان در بهترین نوع خلق شده، ‌سخن می‌گوید و در آیات فراوان دیگری بر اینکه همه آنچه در آسمان‌ها و زمین است برای انسان تسخیر یا برای او آفریده شده و ملائکه بر او سجده کرده‌اند و او عالم به همه اسما و دارای مقام خلافت و مقامات عالی است، تأکید شده. اینها همه حاکی از کرامت و شرافت و برتری انسان بر موجودات دیگر است.

← ۲. پست‌تر بودن انسان نسبت به مخلوقات
از سوی دیگر، ضعیف بودن، حریص بودن، ستمکار و ناسپاس بودن، نادان بودن و همانند چهارپایان، بلکه گمراه‌تر از آنان بودن و در نازل‌ترین مرتبه قرار گرفتن، اموری است که در برخی از آیات دیگر قرآن مطرح شده و نشان از عدم برتری انسان بر دیگر موجودات، بلکه پست‌تر بودن او نسبت به آنان است. [۷]

انواع کرامت در انسان[ویرایش]

با توجه به مطالب فوق مشاهده می‌شود قرآن انسان را دارای دو نوع کرامت می‌داند.

← ۱. کرامت ذاتی
کرامت ذاتی که مقصود آن است که خداوند عنایت ویژه‌ای به نوع انسان نسبت به سایر مخلوقات دارد و همه این انسان‌ها مشمول این عنایت و تفضل الاهی هستند. بر این اساس هیچ انسانی نمی‌تواند بر انسان دیگر فخر بفروشد.

← ۲. کرامت اکتسابی
دوم کرامت اکتسابی است؛ مقصود از کرامت اکتسابی‌ دست‌یابی به کمال‌هایی است که انسان در پرتو ایمان و اعمال صالح اختیاری خود به دست می‌آورد. این نوع کرامت برخاسته از تلاش و ایثار انسان و معیار ارزش‌های انسانی و ملاک تقرب در پیشگاه خداوند است. با این کرامت است که می‌توان واقعاَ انسانی را بر انسان دیگر برتر دانست. همه انسان‌ها استعداد رسیدن به این کمال و کرامت را دارند، ولی برخی به آن دست می‌یابند و برخی از آن بی‌بهره می‌مانند. پس در این کرامت نه همه انسان‌ها برتر از دیگر موجوداتند و نه همه آنها فروتر یا مساوی یا با دیگر موجودات هستند. [۸] چنین رویکردی باعث شده است که در اندیشۀ سیاسی اسلام نگاهی جامع به ماهیت انسان ارائه شود و باعث غنای اندیشۀ سیاسی در اسلام گردد. این در حالی است که مکاتب عمده اندیشه سیاسی نگاهی تک‌بعدی را به انسان دارند.

رویکردهای گوناگون ماهیت انسان[ویرایش]

به‌طور کلی بین متفکران اندیشۀ سیاسی، دو رویکرد عمده نسبت به ماهیت انسان وجود دارد.

← ۱. رئالیست‌ها
رویکرد اول، رئالیست‌ها هستند که معتقدند طبیعت بشر «بد» است و انسان ذاتاً موجودی شرور است. این پیش‌فرض بنیادی به تمام عرصه‌های روابط ـ اعم از روابط فردی تا اجتماعی و سرانجام روابط میان واحدهای سیاسی و فضای بین‌الملل ـ بسط پیدا می‌کند. این تفکر برگرفته از اندیشه‌های ماکیاول و هابز می‌باشد؛ مثلاً رویکرد واقع‌گرایی به روابط بین‌الملل که برگرفته از مبانی فکری و فلسفی ماکیاول و هابز در تاریخ معاصر است، سیاست بین‌الملل را عرصه مبارزه برای کسب و حفظ قدرت می‌داند و از آنجا که این جهان، دنیای تضاد منافع است هرگز نمی‌توان اصول اخلاقی را به‌طور کامل محقق ساخت. [۹]
این دو متفکر تصویری تک‌بعدی را از انسان عرضه کرده‌اند که تأثیری شگرف بر رهیافت واقع‌گرایی قرار داد.

← ۲. ایده‌آلیست‌ها
رویکرد دیگر، متعلق به ایده‌آلیست‌ها است. آنها معتقدند طبیعت بشر خوب و کمال‌پذیر است. آنان به خرد بشری اعتقاد دارند و معتقدند بشر توانایی درک پتانسیل‌های درونی خود را دارد. برای یک آرمان‌گرا، عدالت ، اخلاق، طبیعت از قانون و حقوق بشر مطلوب است. آنها تمدن را محصول هم‌زیستی جوامع در سایه یک زندگی قانونی می‌دانند و به کارگیری زور توسط حاکمان را برای رسیدن به مقاصد سیاسی تقبیح می‌نمایند.

جایگاه انسان در اندیشۀ سیاسی اسلام[ویرایش]

با توجه به مطالبی که گفته شد نتیجه گرفته می‌شود، تعریف دقیق جایگاه انسان در اندیشۀ سیاسی اسلام باعث گردیده تا رویکرد این مکتب سیاسی کاملاً واقع‌بینانه و به دور از افراط و تفریط‌ها باشد. در اندیشۀ سیاسی اسلام هیچ حکومتی، حق به استثمار کشیدن انسان‌های دیگر را ندارد و تبعیض، ظلم، غارت و چپاول انسان‌های دیگر به بهانۀ اینکه ماهیت انسان شرور است و انسان باید دنبال منافع خود باشد را ندارد. اندیشۀ سیاسی اسلام برای انسان‌ها کرامت قائل است و تحقیر انسان‌های دیگر در آن جایی ندارد. از سویی دیگر، در برابر افرادی که به دیگر انسان‌ها ظلم می‌کنند و تبعیض روا می‌دارند، مقابله می‌کند و اساساً هیچ‌گونه سر سازشی با چنین انسان‌های ظالمی ندارد و حتی در برابر آنها ایستادگی می‌کند و خود را موظف به دفاع از حقوق مستضعفان می‌داند.

پانویس[ویرایش]
 
۱. بشیریه، حسین، تاریخ اندیشه‌های سیاسی در قرن بیستم، ص ۱۶، نشر نی، تهران، ۱۳۷۶.
۲. بشیریه، حسین، تاریخ اندیشه‌های سیاسی در قرن بیستم، ص ۱۶، نشر نی، تهران، ۱۳۷۶.
۳. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ‌ج ۶، ص ۱۵۲ ـ ۱۵۳، واژه «کرامت»، کتاب‌فروشی مرتضوی، تهران، ۱۳۷۵ ش.
۴. اسراء (۱۷)، آیه ۷۰.    
۵. تین (۹۵)، آیه ۴.    
۶. مؤمنون (۲۳)، آیه ۱۴.    
۷. رجبی، محمود، انسان‌شناسی، ص ۱۵۴-۱۵۵، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، چاپ سیزدهم، ۱۳۸۸ ش.
۸. رجبی، محمود، انسان‌شناسی، ص ۱۵۴-۱۵۵، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، چاپ سیزدهم، ۱۳۸۸ ش.
۹. ستوده، محمد، «ماهیت انسان و روابط بین‌الملل»، مجله علوم سیاسی، ص ۲۰۰، شماره ۲۲، تابستان ۱۳۸۲ ش.


منبع[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «کرامت انسان»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۶/۳.    


رده‌های این صفحه : اندیشه سیاسی | کلام | انسان شناسی




جعبه‌ابزار