کتاب دین و روانذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: کتاب دین و روان، ویلیام جیمز، مبانی دین اسلام.

پرسش: آیا کتاب دین و روانِ ویلیام جیمز با مبانی ما سازگاری دارد؟

پاسخ: نظریه ویلیام جیمز در اثر او به نام تنوع تجارب دینی (دین و روان) را می‌توان نوعی تجربه‌گروی دینی تلقی کرد. سنت تجربه‌گروی دینی از شلایر ماخر آغاز شد و توسط اُتو و ویلیام جیمز ادامه یافت. درباره فایده این کتاب همین بس که شهید مطهری در کتاب تعلیم و تربیت در اسلام می‌گوید: «انصافاً کتاب خیلی خوبی بود». وی هم‌چنین از نکات مثبت این کتاب در همه آثارشان استفاده نموده‌اند و یادی از ویلیام جیمز کرده‌اند.

فهرست مندرجات
۱ - مقدمه بحث
۲ - نکات مثبت
       ۲.۱ - علم و دین
       ۲.۲ - فطرت دل
       ۲.۳ - توجه به امور ماورایی
              ۲.۳.۱ - دیدگاه جیمز
       ۲.۴ - نشاط جهان‌بینی دینی و مذهبی
       ۲.۵ - استعداد نیایش و دعا
              ۲.۵.۱ - دیدگاه شهید مطهری
       ۲.۶ - ویژگی‌های زندگی مذهبی
              ۲.۶.۱ - دنیا قسمتی از کل هستی
              ۲.۶.۲ - آثار مفید ارتباط با خدا
              ۲.۶.۳ - صفات بارز تجربه زندگی دینی
                     ۲.۶.۳.۱ - نشاط شاعرانه
                     ۲.۶.۳.۲ - آرامش باطنی
       ۲.۷ - اثر حالات عرفانی
              ۲.۷.۱ - استحکام
              ۲.۷.۲ - اجباری نبودن پذیرش این حالت‌ها
              ۲.۷.۳ - حجیت داشتن برای مردم عرفانی
              ۲.۷.۴ - نشانه‌های دیگر حالت‌های عرفانی
۳ - فایده کتاب دین و روان
۴ - نکات منفی
       ۴.۱ - مفید بودن اعتقاد به خداوند
       ۴.۲ - تأکید بر اراده آزاد
              ۴.۲.۱ - دیدگاه استاد مطهری
       ۴.۳ - ثبوت یا تغیّر حقیقت
۵ - معرفی منابع
۶ - پانویس
۷ - منبع

مقدمه بحث[ویرایش]

از آن‌جایی که نکات مفید این کتاب بسیار قابل توجه است، ما در ابتدا به بیان نکات مثبت این کتاب طبق مبانی دین اسلام می‌پردازیم. (نظریه ویلیام جیمز در اثر او به نام تنوع تجارب دینی (دین و روان) را می‌توان نوعی تجربه‌گروی دینی تلقی کرد. سنت تجربه‌گروی دینی از شلایر ماخر آغاز شد و توسط اُتو و ویلیام جیمز ادامه یافت.) در این راستا سعی داریم از نظرات استاد شهید مطهری (رحمة‌الله‌علیه) درباره این کتاب استفاده کنیم و سپس بخش‌هایی از این کتاب خواهیم پرداخت.

نکات مثبت[ویرایش]

برخی نکات مثبت کتاب دین و روان، عبارت‌اند از:

← علم و دین
مؤلف درباره دین می‌گوید: دین محرک بشر به سمت تحقیق و کشف واقع است و بعد از این‌که دین حقایقی را ارائه داده، علم دو مرتبه رفته است، ببیند قضیه از چه قرار است و سرانجام نشانه‌هایی هم بر صدق و تأییدش پیدا کرده است. [۱] [۲]

← فطرت دل
ویلیام جیمز می‌گوید من به‌خوبی می‌پذیرم که سرچشمه زندگی مذهبی، دل است و در جایی دیگر اشاره دارد که فطرت دل انسان برحسب ساختمان روحی خود متمایل و خواهان خدا آفریده شده است. از بیانات متعددی بر‌می‌آید که ایشان اعتقاد دارد که دین و گرایش به خدا امری است فطری. [۳] [۴] جیمز، گوهر همه ادیان را در تجربه عرفانی و حالات عرفانی خلاصه می‌کند. وی به این حالات و فلسفه‌های درونی اصالت می‌دهد.

← توجه به امور ماورایی
شهید مطهری با توجه به کتاب دین و روان می‌گویند: ویلیام جیمز، مؤلف کتاب، درباره امور غیر مادی (دنیای ماورایی) چنین می‌گوید: درست است که سرچشمه بسیاری از امیال درونی ما امور مادی و طبیعی است؛ ولی بسیاری از آن‌ها هم از دنیایی ماورای این دنیا سرچشمه می‌گیرند. دلیل این‌که اصولاً بسیاری از کارهای بشر با حساب‌های مادی جور درنمی‌آید همین است.

←← دیدگاه جیمز
جیمز درباره حالات مذهبی می‌گوید: من در هر امر «مذهبی» همیشه نوعی وقار، صمیمیت، وجد، لطف و محبت و ایثار می‌بینم. حالات روانی ـ مذهبی خواصی دارد که آن خواص با هیچ حالتی از حالات بشر تطبیق نمی‌کند. [۵]

← نشاط جهان‌بینی دینی و مذهبی
به عقیده ویلیام جیمز فکر مذهبی دنیایی خشک بی‌روح، سرد و مکانیکی به ما عرضه نمی‌کند. جهان‌بینی مذهبی جهان را به جهانی جان‌دار و دارای شعور و آگاهی تبدیل می‌کند. [۶] [۷] طبق نظر اسلام نیز جهان هدف‌دار و مخلوق خداست و دنیا محل تجارت مؤمنین، آزمایش و سکوی پرش مؤمن به سمت کمال و رشد است و در چنین جهان‌بینی‌ای فرد دچار یأس نمی‌شود و مشکلات و تزاحمات زندگی مادی او را به بن بست، ناکامی و افسردگی نمی‌رساند. ویلیام جیمز معتقد است افرادی که جهان را سرشار از شرور، تباهی و فساد می‌بینند (بدبینی به هستی دارند)، راه چاره‌ای برای سعادت بشر ندارند مگر پوچی و خودکشی. وی درباره افراد بدبینی (مثل نیچه، مارک اورل و شوپنهاور) می‌گوید: آن‌ها مانند موشی که در زیر تله جیرجیر می‌کند، باید آه بکشند و ناله کنند. [۸] کلمات این افراد نمی‌تواند به بدبختی‌ها و مشقت‌های زندگی، معنای مذهب را بدهد.

← استعداد نیایش و دعا
یکی از استعدادهای خاص انسانی که در انسان اصالت دارد، بُعد نیایش و پرستش است. در قرآن داریم «فاقِم وجهک للدینِ حنیفاً فطرةَ اللهِ اللّتی فَطَرَ الناسَ علیها؛ [۹] پس روی خود را متوجه آیین خالص پروردگار کن. این فطرتی است که خداوند انسان‌ها را بر آن آفریده است».
ویلیام جیمز براساس سی سال تحقیق درباره حالات روانی ـ مذهبی افراد به این گرایش اصیل حس مذهبی، اعتراف کرده است. [۱۰]
برخی روان‌شناسان و دانشمندان دیگر که به این بعد و حس خداجویی فطری اشاره کرده‌اند، از این قرارند: انیشتاین، الکسیس کارل، برگسون و یونگ. [۱۱]

←← دیدگاه شهید مطهری
شهید مطهری در کتاب توحید خود درباره نظر جیمز، درباره احساس مذهبی می‌گوید: خیلی حرف عالی و جالبی است؛ (جیمز) می‌گوید: فلسفه و علوم یا علم کلام مذهب را به وجود نیاورده است. این احساس مذهبی است که این‌ها را به وجود آورده است. [۱۲]

← ویژگی‌های زندگی مذهبی
ویژگی‌های زندگی مذهبی، عبارت‌اند از:

←← دنیا قسمتی از کل هستی
این دنیای محسوس قسمتی از کل هستی است و ارزش این دنیا به عالم غیب برمی‌گردد.

←← آثار مفید ارتباط با خدا
دعا و نماز و ارتباط با خدا کاری است با اثر و نتیجه، و آن، ایجاد یک جریان قدرت و نیرویی است که به‌طور محسوس دارای آثار مادی و معنوی می‌باشد.

←← صفات بارز تجربه زندگی دینی
از نظر ویلیام جیمز تجربه زندگی دینی دو صفت بارز دارد:

←←← نشاط شاعرانه
در پرتو این حالات شهودی و عرفانی، زندگی سرشار از نشاط شاعرانه می‌شود.

←←← آرامش باطنی
یک اطمینان و آرامش باطنی برای فرد ایجاد می‌گردد. [۱۳]

← اثر حالات عرفانی
اثرات حالات عرفانی، بدین شرح است:

←← استحکام
این حالات در روحیه کسانی که بدان حالت‌ها نائل می‌شوند، استحکام و نیرویی شگفت ایجاد می‌کند.

←← اجباری نبودن پذیرش این حالت‌ها
کسانی که این حالت‌ها را درک نمی‌کنند، اجباری ندارند آن‌ها را قبول کنند.

←← حجیت داشتن برای مردم عرفانی
این تجارب، دورنمایی از حقایق را نشان می‌دهد و فقط برای مردم عرفانی حجیت دارد؛ [۱۴] اما مردم غیر عرفانی نیز حد ضعیفی از آن حالات را دارا هستند.

←← نشانه‌های دیگر حالت‌های عرفانی
ویلیام جیمز در جایی دیگر چهار نشانه برای حالات عرفانی می‌شمارد:
۱. وصف‌ناپذیر بودن؛
۲. وجدانی بودن؛
۳. زودگذر بودن این حالات؛
۴. حالات پذیرش و قبولی (برخلاف حالات مرتاضان)، پس از این حالات اثراتی در روح فرد باقی می‌گذارد و زندگی درونی فرد را منقلب می‌کند. [۱۵]

فایده کتاب دین و روان[ویرایش]

درباره فایده این کتاب همین بس که شهید مطهری در کتاب تعلیم و تربیت در اسلام می‌گوید: «انصافاً کتاب خیلی خوبی بود». وی هم‌چنین از نکات مثبت این کتاب در همه آثارشان استفاده نموده‌اند و یادی از ویلیام جیمز کرده‌اند.

نکات منفی[ویرایش]

برخی نکات منفی کتاب دین و روان، بدین شرح است:
در فلسفه غرب به مکتب پراگماتیسم (اصالت عمل) برمی‌خوریم. این مکتب فلسفی به وسیله ‌اندیشمندان آمریکایی در آستانه قرن بیستم به وجود آمد و مشهورترین ایشان، ویلیام جیمز (روان‌شناس و فیلسوف معروف) است.

← مفید بودن اعتقاد به خداوند
این مکتب قضیه‌ای را حقیقتی می‌داند که دارای فایده عملی باشد. جیمز که روش خود را تجربی خالص می‌نامید، در تعیین قلمرو تجربه با دیگر تجربه‌گرایان اختلاف‌نظر داشت و آن را علاوه بر تجربه حسی و ظاهری، شامل تجربه روانی و تجربه دینی هم می‌شمرد و عقاید مذهبی ـ مخصوصاً اعتقاد به قدرت و رحمت الهی ـ را برای سلامت روانی مفید، و به همین دلیل، حقیقت می‌دانست و خود وی که در بیست و نه سالگی دچار یک بحران روحی شده بود، با توجه به خدا و قدرت او بر تغییر سرنوشت انسان بهبود یافت؛ از‌این‌روی بر نماز و نیایش تأکید می‌کرد؛ ولی خدا را هم کامل مطلق و نامتناهی نمی‌دانست؛ بلکه برای او هم تکامل، قائل بود و اساساً عدم تکامل را مساوی با سکون و دلیلِ نقص می‌پنداشت.

← تأکید بر اراده آزاد
ویلیام جیمز هم‌چنین بر اراده آزاد و نقش سازنده آن تأکید داشت و در این جهت، با پیروان اگزیستانسیالیسم هم‌نوا بود. [۱۶]
فصل پنجم در کتاب دین و روان به نام «مذهب در عمل» عنوان خورده است: ویلیام جیمز در این‌جا و در جاهای متعددی، از این کتاب به ‌اندیشه پراگماتیسمی (اصالتِ عمل) خود اشاره دارد. وی میوه‌ها و نتیجه‌های زندگی معنوی را بهترین نشانه برای ارزشمندی آن می‌شمارد و می‌گوید عقایدی که بار و ثمره‌هایش بیش‌تر است، حقیقی‌تر است. اگر در سخن او دقت کنیم، معنی «خدا وجود دارد» را باید چنین تفسیر کنیم؛ چون اعتقاد به او برای بشر مفید است، پس خدا وجود دارد؛ یعنی باید بسنجیم و ببینیم آیا آن اعتقاد برای بشر نافع است یا نه (حقیقت در مقابل بی‌ثمر بودن است).

←← دیدگاه استاد مطهری
شهید مطهری می‌گوید: «حق بودن یعنی واقع بودن و نفس‌الامر بودن و رتبه‌ای از وجود را شاغل بودن، مفید بودن یک امر اضافی است و در رابطه با آن شیء است برای ما یک شیء حقیقی و واقعیت ممکن است، باشد ولی برای ما مفید نباشد بلکه منشأ شر باشد». [۱۷] [۱۸]

← ثبوت یا تغیّر حقیقت
جیمز و جان دیویی عقیده دارند که حقیقت مثل واقعیت متغیر است و هیچ حقیقت ثابتی نداریم؛ اما ما به چنین حرفی اعتقاد نداریم و حساب حقیقت را از نظر ثبات با واقعیت (البته مادی) جدا می‌کنیم. آن‌ها می‌گویند حقیقت یعنی چیزی که مفید فایده باشد نه این‌که حقیقت چون حقیقت است، مفید فایده است؛ بلکه اساساً حقیقت جز مفید بودن معنایی ندارد. هرچه مفید است حقیقت است و هرچه مفید نیست، حقیقت نیست. [۱۹]
از نظر فلاسفه اسلامی، حقیقت ثابت است و ‌اندیشه علمی را گویند که مطابق با واقع باشد و حقیقت در مقابل خطاست. [۲۰]
خلاصه باید توجه کرد که این ‌اندیشمندان در بخشی از افکار و نظریات با ما هماهنگ‌اند و در پاره‌ای دیگر، اختلاف‌نظر عمیق وجود دارد.

معرفی منابع[ویرایش]

۱. خانواده و نظریه سیستم‌ها، ترجمه مصطفی تبریزی.
۲. آدم‌سازی، تالیف ویلیجینا ستیر، ترجمه دکتر بیرشک.

پانویس[ویرایش]
 
۱. مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، تفسیر سوره نور، چاپ اول، ص۱۸۵، نشر صدرا، ۱۳۶۹ ش.
۲. ویلیام، جیمز، دین و روان، ترجمه: مهدی قائنی، ص۱۲۲، فصل ۴، نشر انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۲ ش.
۳. مطهری، مرتضی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج۱، ص۷۵، چاپ ۵، نشر صدرا، ۱۳۷۲ ش.
۴. ویلیام، جیمز، دین و روان، ترجمه: مهدی قائنی، ص۱۲۲، فصل ۴، نشر انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۲ ش.
۵. مطهری، مرتضی، امدادهای غیبی در زندگی بشر، ص۳۰، نشر صدرا.    
۶. مطهری، مرتضی، مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی، ج۱، ص۳۶، نشر صدرا.
۷. ویلیام، جیمز، دین و روان، ترجمه: مهدی قائنی، ص۱۵، فصل ۴، نشر انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۲ ش.
۸. مطهری، مرتضی، بیست گفتار، ص۲۴۳، نشر صدرا، چاپ ۷، ۱۳۷۰ ش.    
۹. روم/سوره۳۰، آیه۳۰.    
۱۰. مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت در اسلام، ص۳۲۷-۳۲۸، نشر صدرا، چاپ ۲۳، ۱۳۷۲ ش.    
۱۱. مطهری، مرتضی، شرح منظومه، ص۱۱۹، نشر صدرا.    
۱۲. مطهری، مرتضی، توحید، ص۳۷ و ۳۸، نشر صدرا.    
۱۳. ویلیام، جیمز، دین و روان، ترجمه: مهدی قائنی، ص۱۷۷ و ۱۷۸، فصل ۶، نشر انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۲ ش.
۱۴. ویلیام، جیمز، دین و روان، ترجمه: مهدی قائنی، ص۱۱۳-۱۱۷، فصل ۶، نشر انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۲ ش.
۱۵. ویلیام، جیمز، دین و روان، ترجمه: مهدی قائنی، ص۶۲-۶۴، فصل ۶، نشر انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۲ ش.
۱۶. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، جلد اول، ص۵۳ و ۵۴ (تلخیص)، قم، شرکت چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ ۸، ۱۳۷۷ ش.    
۱۷. مطهری، مرتضی، نقدی بر ماکسیسم، ص۱۶۱، نشر صدرا، چاپ اول، ۱۳۶۳ ش.    
۱۸. مطهری، مرتضی، نقدی بر ماکسیسم، ص۱۶۸، نشر صدرا، چاپ اول، ۱۳۶۳ ش.    
۱۹. مطهری، مرتضی، نقدی بر ماکسیسم، ص۱۶۱، نشر صدرا، چاپ اول، ۱۳۶۳ ش.    
۲۰. مطهری، مرتضی، نقدی بر ماکسیسم، ص۱۶۱، نشر صدرا، چاپ اول، ۱۳۶۳ ش.    


منبع[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «کتاب دین و روان»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۷/۰۲/۲۵.    



جعبه‌ابزار