نقد مکتب قدرت گرایی نیچهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه:مکتب قدرت گرایی، نیچه، قرب الهی.
پرسش :با توجه به معیار ارزش از دیدگاه اسلام ؛ یعنی قرب الاهی ، مکتب قدرت گرایی نیچه را نقد کنید؟
پاسخ :


معرفی نیچه

[ویرایش]

فردریش نیچه، یکی از فیلسوفان آلمانی است که در قرن بیستم توجّه بسیاری از اندیشمندان غربی را به خود جلب کرد. این فیلسوف، هر چند در ابعاد مختلف فلسفه ، نظریّات خاصّی دارد، اما برخی معتقدند که اهمیت اندیشه های او در درجۀ اول از حیث اخلاق است.
[۱] برتداند راسل، تاریخ فلسفۀ غرب، ترجمه دریابندری، نجف، ج ۲، ص ۱۰۳۸، نشر پرواز، تهران، چاپ ششم، ۱۳۷۳ش.

دیدگاه اخلاقی وی، به دلیل نقش محوری و بنیادینی که به مفهوم «قدرت» می دهد، به نام «قدرت گرایی» و «ارادۀ معطوف به قدرت» معروف شده است. بیان کوتاه
[۲] برای آگاهی از اصول نظریات تفصیلی نیچه به این منابع مراجعه شود:مصباح یزدی، محمدتقی، نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۱ – ۲۱۶، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش؛ معلمی، حسن، فلسفه اخلاق، ص ۱۴۵ و ۱۴۶، انتشارات مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۳۸۴ش؛ مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۲۳، ص ۱۶۸ و ۱۶۹؛ ص ۲۵۴ - ۲۶۰، انتشارات صدرا.
این نظریه چنین است:

مکتب قدرت گرایی

[ویرایش]

نیچه از اخلاق مسیحی متنفّر بود و ارزش های اخلاق مسیحی را مخالف ارزش های واقعی می دانست. و معتقد بود که این اخلاق، ثمره ای جز انحطاط انسانیت و تمدن انسانی ندارد.
[۳] . ر.ک:فردریک کاپلستون، نیچه فیلسوف فرهنگ، ترجمه بهبهانی، علیرضا و حلبی، علی اصغر، ص ۱۶۴، تهران، بی نا، ۱۳۷۱ش.
[۴] نیچه، فردریش، فراسوی نیک و بد، ترجمه آشوری، داریوش، قطعۀ ۲۲۲ و ۲۶۰، نشر خوارزمی، تهران، ۱۳۷۳ش.
[۵] نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۱-۲۱۲، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
اخلاق مسیحی که برای مقیّد ساختن نیروهای تعالی بخشِ حیات، طراحی شده است، همۀ همت و هنر آن این است که از رشد و پیشرفت مردان برجسته منع کند و ظهور ابر مرد را ناممکن جلوه گر سازد.
[۶] ر.ک:فردریک کاپلستون، نیچه فیلسوف فرهنگ، ترجمه بهبهانی، علیرضا و حلبی، علی اصغر، ص ۱۶۵-۱۶۶، تهران، بی نا، ۱۳۷۱ش.
[۷] نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۲، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
به عقیدۀ او، به جای دم زدن از برابری انسان ها باید به «انسان برتر» (ابرمرد) بیندیشیم.
[۸] نیچه، فردریش، چنین گفت زرتشت، ترجمه انصاری، مسعود، ص ۱۳۵ و ۳۳۶، نشر جامی، تهران، ۱۳۷۷ش.
و کسب قدرت را سرلوحۀ اهداف انسانی خود بنشانیم و برای رسیدن به این هدف به فلسفه ای نیازمندیم که «نیرومند را نیرومندتر سازد و برای خستۀ از دنیا، فلج کننده و نابودی آور باشد».
[۹] نیچه، فردریش، ارادۀ قدرت، ترجمه شریف، مجید، قطعۀ ۸۶۲، نشر جامی، تهران، ۱۳۷۷ش.

به طور خلاصه، نیچه بر این باور است که برای تشخیص فضایل و رذایل اخلاقی باید دید که چه کاری موجب تقویت حس قدرت گرایی می شود و چه کاری موجب تضعیف این حس خواهد شد؛ کارهای نوع اول، فضیلت و کارهای نوع دوم، رذیلت به حساب می آیند. در این مکتب، کمال؛ مساوی با توانایی، و نقص؛ مساوی با عجز و ناتوانی است و حتی خوبی و بدی هم با همین‌ مقیاس و معیار سنجیده می ‌شود؛ خوب یعنی توانا، و خوبی یعنی‌ توانایی، و بد یعنی ناتوان، و بدی یعنی ضعف و ناتوانی. بنابراین، انسانی دارای کمال و تکامل بوده و به آن می توان انسان کامل گفت که دارای قدرت باشد. به دیگر سخن؛ کمال انسان در قدرت و توانایی او است.

نقد قدرت گرایی با معیار قرب الاهی

[ویرایش]

نظریّات اخلاقی نیچه، علی رغم سستی ها و کاستی هایی که دارد،
[۱۰] ر.ک:نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۶-۲۱۹، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
دارای نکات آموزنده ای مانند تأکید بر عزّت و کرامت انسانی است.
[۱۱] نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۶، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
همچنین ارباب کلیسا را به دلیل توصیه به ریشه کنی غرایز سرزنش می کند و معتقد است روش درست در برخورد با غرایز سرکش، مهار آنها است نه نابود سازیشان.
[۱۲] نیچه، فردریش، شامگاه بت ها، ترجمه دستغیب، عبدالعلی، ص ۶۹، نشر سپهر، تهران، ۱۳۵۷ش.
[۱۳] نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۶، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.

باید در نظر داشت که نیچه در بافت فرهنگی و مذهبی مسیحیت تحربف شده می زیست و بسیاری از نقد های او از مسیحیت و تأکید او بر اراده معطوف به قدرت و انکار مذهب که از نظر او عامل ضعف بود، بر روح حاکم در مذهب اسلام صادق نیست، بلکه از نظر برخی اندیشمندان شناخت نقدهای نیچه بر مسیحیت تحریف شده می تواند مقدمه شناخت پارادایم های اساسی اسلام باشد.
[۱۴] ر.ک:نیچه و اسلام، نویسنده:روی احمد جکسون. انتشارات راتلج.

در اینجا، با توجه به معیار ارزشی «قرب الاهی» در اسلام به صورت کوتاه به نقد مکتب قدرت گرایی می پردازیم:
میل به قدرت در آدمی یک میل فطری است که جهت آن نامحدود بوده، تعیّن خاصی ندارد و این آگاهی انسان است که جهت این میل را مشخص کرده به آن تعیّن می بخشد. آدمی هرگاه از یک قدرت نایافته – که بتواند بدان دست یابد- آگاه شود، فطرتاً دوست دارد آن قدرت را در میان دارایی های خود پیاده کند و هر چه احساس نیازمندی به آن قدرت در او بیشتر گردد، این علاقه و محبت رو به فزونی می گذارد و زمینۀ تلاش برای تحصیل آن را فراهم تر می سازد.
[۱۵] شیروانی، علی، اخلاق اسلامی و مبانی نظری آن، ص ۱۶۷ و ۱۶۸، انتشارات دارالفکر، قم، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ش.

با این حال، امیال فطری انسان هیچ کدام لغو و بیهوده نیست و هرگز از سوی قرآن و اولیای دین ، سرکوب و تعطیل آن سفارش نشده، بلکه شیوۀ صحیح ارضای آن نشان داده شده است؛ مانند این که در برخی آیات قرآنی بر این حقیقت تأکید شده است که قدرت در اصل اختصاص به خدای متعال داشته؛ «همۀ نیروها از آنِ خداست».
[۱۶] سوره بقره/۲، آیه۱۶۵.     «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمیعاً»
بنابراین، هرجا قدرت و نیرویی هست، در واقع جلوه ای از قدرت الاهی است و هیچ موجودی گسسته از خداوند، توان انجام کاری را ندارد.
[۱۷] سوره کهف/۱۸، آیه۳۹.     «قوّت (و نیرویی) جز از ناحیه خدا نیست!»
پس «هرکس خواهان عزّت -و توانمندی- است، -بداند- که تمام عزّت از آنِ خداوند است».
[۱۸] سوره فاطر/۳۵، آیه۱۰.     «مَنْ کانَ یُریدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمیعاً»
و برای عزیز و توانمند شدن باید خود را به آن عزیز مطلق مرتبط ساخت.
با ذکر این مقدّمه، می گوییم:کمال حقیقی انسان از دیدگاه اسلام «قرب الاهی» است که در تبیین و روشن ساختن آن، بحث های فراوانی شده است.
[۱۹] ر.ک:نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۳۴۳-۳۵۰، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.

معیار ارزش در کارها بر اساس نظریّۀ اخلاقی اسلام را می توان این گونه بیان کرد:ارزش اخلاقیِ کار اختیاری انسان تابع تأثیری است که این کار در رسیدن انسان به کمال حقیقی دارد. هرکاری به اندازه ای که در آن کمال مؤثّر باشد، ارزنده خواهد بود. اگر تأثیر منفی دارد، ارزش منفی خواهد داشت. و اگر تأثیر مثبت داشته باشد، ارزش مثبت را به دنبال دارد.
[۲۰] نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۳۳۹، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
به دیگر سخن؛ ملاک ارزش هرکاری بر اساس نوع تأثیر آن در کمال روح و قلب انسانی تعیین می شود. هرکاری که بیشترین تأثیر را در بالاترین کمال انسان داشته باشد، عالی ترین ارزش اخلاقی را خواهد داشت، و موجب تقرّب بیشتری به سوی خدا می شود و مرتبۀ عالی تری از قرب را برای انسان به دست می آورد. و از سوی دیگر، هرکاری که بیشترین تأثیر را در دور شدن انسان از خدا داشته باشد، پست ترین ارزش ها و بدترین رذیلت های اخلاقی در انسان خواهد بود.
در ارزش های اخلاق اسلامی، علاوه بر نیّت، کار اخلاقی هم ذاتاً باید عمل صالح باشد؛ یعنی لیاقت و شأنیت این را داشته باشد که انسان را به کمال برساند، و هم دارای نیت صحیحی باید باشد تا کمالش به روح و قلب آدمی برگردد.
اکنون در بارۀ رابطۀ قدرت با تقرّب الاهی و کمال حقیقی انسان می گوییم:دین اسلام به معنای درست، قدرت را می پذیرد، ولی نه آن قدرتی که نیچه برای انسان معرّفی می کند، که سر از قدرت هیتلری در آورد، بلکه قدرت و توانایی که از آن، صفات عالی انسانیّت بر خیزد و در کمال قدرت و توانایی؛ مهربانی، رحم، شفقت و احسان از آن نمود و ظهور پیدا کند.
دست یابی به توانایی دنیوی و اخروی، مادی و معنوی به عنوان فضیلت نیازمند دو عنصر اصلی است تا بتوان از این میل فطری، فضیلت به بار آید و رذیلت بخشکد و آن دو عنصر عبارت است از:دین کامل و متناسب با فطرت و عقل سلیم انسانی، و هدف مقدّس.
دین اسلام، به شهادتِ عقل و نقل بشری جامع ترین و کامل ترین دین الاهی است و همین بس که خود، هدف والا و مقدّسی را به همۀ انسان ها معرّفی می کند و بیان می دارد که همۀ اعمال و اندیشه های آدمی باید زیر سایه این هدف باشد تا نام حقیقی خوب و فضیلت را بتوان بر آن نهاد که اگر چنین شد، علاوه بر این که نفسِ انجام عمل صالح، نشانگر مرتبه ای از کمال نسبت به خداوند متعال است، قدمی برای تکامل معنوی انسان به سوی کمال بالاتر؛ یعنی قرب الاهی می شود، ولی اگر اعمال انسان با این معیار سنجیده نشود، رذیلت خواهد بود.
کسب قدرت و توانایی و عزّت و سربلندی، خود یک عمل و کاری است که وقتی فضیلت و خوب خواهد بود که با معیار ارزشی «قرب الاهی» به عنوان کمال حقیقی بشری سنجیده شود و در زیر سایۀ آن باشد. در این صورت است که رسیدن به چنین قدرتی سر از قدرت ظالمانه در نمی آورد، بلکه صفات عالی انسانیت از آن ظهور و نورافشانی می نماید. لذا باید هر عملی در این حیطه با خود قدرت سنجیده نشود، بلکه باید با کمال حقیقی؛ یعنی تقرّب به سوی خدای مهربان سنجید و با این نگاه، قلب و اراده را به سمت یک عمل صالح سوق داد، و گفت:«کار خوب، کاری است که ما را به خدا نزدیک کند» تا به قدرتی فراتر از قدرت مادّی؛ یعنی قدرت معنوی نایل شد، و در این مرتبه از قدرت، آن را از سوی خداوند دانست که به او از فضل خویش عطا کرده است.
بنابراین، با توجه به معیار ارزشی قرب الاهی به عنوان کمال برتر و خداوند به عنوان معشوق برتر؛ کاری، نیکو و فضیلت است که علاوه بر هماهنگی با میل فطری انسان، او را وارد سیرِ فضیلتی دیگری نماید. و قدرت و توانمندی وقتی فضیلت است که پایانش رذیلت دیگری -مانند ظلم-که ناهماهنگ با فطرت بشریست، نباشد. قدرت ایمان به خدا و باورمندی به کمال حقیقی و اعتقاد به کیفرهای روز بازپسین، گاهی به درجه ای می رسد، که انسان را در برابر ظلم و ستم به دیگران و گناه بیمه می کند و اگر روزی برخلاف مقتضای ایمان رفتار کند، و در صحنۀ مبارزه با عواطف و غرایز، دچار شکست گردد، فوراً توبه کرده و به فکر جبران بر می آید تا سرانجام، به صورت یک فرد پاک و سبکبار و انسانی ملکوتی، گام به سرزمین رستاخیز می گذارد، در حالی که قدرت گرایی و باور اشتباه به آن، اگر فزونی یابد، سرانجامش ظلم و ستم به بشریّت و دوری از خوبی ها خواهد بود.

«قدرت واقعی» در احادیث

[ویرایش]

در این بخش، به چند نمونه از روایات اشاره می شود که طبق آنها قدرتی دارای ارزش است که در خدمت فطرت و فضایل انسانی و رسیدن به کمال و قرب الاهی باشد؛ یعنی همان قدرت روحی و قلبی؛ و گرنه طغیان قدرت آفاتی را هم برای فرد و هم جامعه در برخواهد داشت.
یک. قدرت و توانایی آن است که انسان به کمک دیگران بشتابد. امام علی (علیه السلام) خطاب به دو فرزند عزیزش امام حسن (علیه السلام) و امام حسین (علیه السلام) می ‌فرماید:«فرزندان من! -همیشه با توانایی و نیروی خود- به کمک مظلوم و به ستیزه با ظالم بشتابید».
[۲۱] شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، محقق و مصحح:فیض الإسلام، ص ۴۲۱،‌ هجرت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
این ظلم ستیزی و حمایت از مظلوم به عنوان یک فضیلت اخلاقی، ناشی از قدرت و نیروی معنوی در انسانی با روح مقتدر است.
[۲۲] مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۲۳، ص ۲۷۶ انتشارات صدرا. (با ویرایش).

همچنین آن حضرت می فرماید:«آفت قدرت، خودداری قدرت، کینه را از بین می ‌برد»؛
[۲۳] حلوانی، حسین بن محمد بن حسن بن نصر، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، ص ۸۴، مدرسة الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، قم، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
از نیکوکاری است».
[۲۴] تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم (مجموعة من کلمات و حکم الإمام علی علیه السلام)، محقق و مصحح:رجائی، سید مهدی، ص ۲۸۰، ‌دار الکتاب الإسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.

دو. امام حسن مجتبی(علیه السلام) می فرماید:«یعنی وقتی انسان احساس قدرت معنوی کند، نسبت به دیگران کینه ندارد. در نقطۀ مقابل، آدمی ضعیف است که همیشه کینه دیگران‌ را در دل دارد.
سه. یکی از ویژگی های انسان کامل این است که هنگام قدرت و نیرومندی، زورگویی نداشته باشد؛ پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) فرمود:«سه خصلت است که هر کس دارا باشد، خصلت های ایمان را به کمال رسانده است:کسی که چون راضی شود، رضایتش او را به گناه و باطل نکشاند و چون خشمگین شود، خشم، او را از حق به در نَبَرد و هرگاه قدرت یابد چیزی را که از او نیست به زور نستاند».
همچنین در سخنی از امام علی(علیه السلام) می خوانیم:«هرگاه قدرت، تو را به ستم کردن بر مردم برانگیخت، به یاد آر که خداوند سبحان بر کیفر دادن تو تواناست و ستمی که به مردم روا می داری، می گذرد، ولی گناه و کیفرش برای تو می ماند».
[۲۶] کلینی، محمد بن یعقوب، الاصول من الکافی، محقق و مصحح:غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج ۲، ص ۲۸۹، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.


نتیجه

[ویرایش]

بنابراین، در مکتب اسلام:
۱. بدون شک، قدرت یک ارزش و مرتبه ای از کمال انسانی و یکی از خطوط چهرۀ انسان کامل است. اسلام، انسان‌ ضعیف‌ را نمی ‌پسندد؛
[۲۷] مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۲۳، ص۲۷۷، انتشارات صدرا.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) در این باره می فرماید:«خدا از مؤمن سست و ناتوان بدش می‌آید».
۲. تنها ارزش انسان در قدرت نیست، بلکه در کنار آن به ارزش های دیگری هم سفارش می کند و تعبیر قدرت در اسلام با تعبیری که نیچه، سوفسطائیان، ماکیاول و امثال اینها از قدرت می ‌کنند، متفاوت است.
[۲۹] مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۲۳، ص ۲۷۷-۲۷۸، انتشارات صدرا.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. برتداند راسل، تاریخ فلسفۀ غرب، ترجمه دریابندری، نجف، ج ۲، ص ۱۰۳۸، نشر پرواز، تهران، چاپ ششم، ۱۳۷۳ش.
۲. برای آگاهی از اصول نظریات تفصیلی نیچه به این منابع مراجعه شود:مصباح یزدی، محمدتقی، نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۱ – ۲۱۶، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش؛ معلمی، حسن، فلسفه اخلاق، ص ۱۴۵ و ۱۴۶، انتشارات مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۳۸۴ش؛ مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۲۳، ص ۱۶۸ و ۱۶۹؛ ص ۲۵۴ - ۲۶۰، انتشارات صدرا.
۳. . ر.ک:فردریک کاپلستون، نیچه فیلسوف فرهنگ، ترجمه بهبهانی، علیرضا و حلبی، علی اصغر، ص ۱۶۴، تهران، بی نا، ۱۳۷۱ش.
۴. نیچه، فردریش، فراسوی نیک و بد، ترجمه آشوری، داریوش، قطعۀ ۲۲۲ و ۲۶۰، نشر خوارزمی، تهران، ۱۳۷۳ش.
۵. نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۱-۲۱۲، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
۶. ر.ک:فردریک کاپلستون، نیچه فیلسوف فرهنگ، ترجمه بهبهانی، علیرضا و حلبی، علی اصغر، ص ۱۶۵-۱۶۶، تهران، بی نا، ۱۳۷۱ش.
۷. نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۲، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
۸. نیچه، فردریش، چنین گفت زرتشت، ترجمه انصاری، مسعود، ص ۱۳۵ و ۳۳۶، نشر جامی، تهران، ۱۳۷۷ش.
۹. نیچه، فردریش، ارادۀ قدرت، ترجمه شریف، مجید، قطعۀ ۸۶۲، نشر جامی، تهران، ۱۳۷۷ش.
۱۰. ر.ک:نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۶-۲۱۹، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
۱۱. نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۶، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
۱۲. نیچه، فردریش، شامگاه بت ها، ترجمه دستغیب، عبدالعلی، ص ۶۹، نشر سپهر، تهران، ۱۳۵۷ش.
۱۳. نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۲۱۶، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
۱۴. ر.ک:نیچه و اسلام، نویسنده:روی احمد جکسون. انتشارات راتلج.
۱۵. شیروانی، علی، اخلاق اسلامی و مبانی نظری آن، ص ۱۶۷ و ۱۶۸، انتشارات دارالفکر، قم، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ش.
۱۶. سوره بقره/۲، آیه۱۶۵.     «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمیعاً»
۱۷. سوره کهف/۱۸، آیه۳۹.     «قوّت (و نیرویی) جز از ناحیه خدا نیست!»
۱۸. سوره فاطر/۳۵، آیه۱۰.     «مَنْ کانَ یُریدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمیعاً»
۱۹. ر.ک:نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۳۴۳-۳۵۰، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
۲۰. نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش:شریفی، احمدحسین، ص ۳۳۹، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
۲۱. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، محقق و مصحح:فیض الإسلام، ص ۴۲۱،‌ هجرت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
۲۲. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۲۳، ص ۲۷۶ انتشارات صدرا. (با ویرایش).
۲۳. حلوانی، حسین بن محمد بن حسن بن نصر، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، ص ۸۴، مدرسة الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، قم، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
۲۴. تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم (مجموعة من کلمات و حکم الإمام علی علیه السلام)، محقق و مصحح:رجائی، سید مهدی، ص ۲۸۰، ‌دار الکتاب الإسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
۲۵. کلینی، محمد بن یعقوب، الاصول من الکافی، محقق و مصحح:غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج ۲، ص ۲۳۹، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.    
۲۶. کلینی، محمد بن یعقوب، الاصول من الکافی، محقق و مصحح:غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج ۲، ص ۲۸۹، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
۲۷. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۲۳، ص۲۷۷، انتشارات صدرا.
۲۸. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج ۱۶، ص ۱۲۵، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.    
۲۹. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۲۳، ص ۲۷۷-۲۷۸، انتشارات صدرا.


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «نقد مکتب قدرت گرایی نیچه»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۶/۴.    




رده‌های این صفحه : اخلاق | فلسفه اخلاق | مکاتب اخلاقی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار