عرفان در قرآنذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: عرفان، قرآن مجید، لقاء الله، فناء فی الله، بقاء الی ‌الله.

پرسش: عرفان در قرآن چگونه است؟

پاسخ:



معنای لغوی عرفان

[ویرایش]

عرفان در لغت به معنای دانستن، آگاه شدن، شناختن و ... می‌باشد.
[۱] معلوف، لویس، فرهنگ جدید، ص۳۵۷، ترجمه منجد الطلاب، تهران، انتشارات اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۶۲.


اقسام عرفا

[ویرایش]

عرفا دو صنف‌اند: ۱. متصوفه؛ ۲. علما و فقیهانِ عارف عرفانشان برگرفته از قرآن و سنت می‌باشد.

مراد از لقاء الله

[ویرایش]

حدود بیست آیه در قرآن شریف وارد شده که در آن‌ها کلمه «لقاء الله» و مشابه آن به کار رفته است.

← دیدگاه متکلمان


عده‌ای از علما (متکلمین) ملاقات خدا را به معنای مرگ و لقای ثواب و عقاب گرفته‌اند.

← دیدگاه فقیهان عارف


عده‌ای دیگر (فقیهان عارف) می‌گویند: مراد این است که انوار جمال و جلال الهی در قلب و عقل و باطن اولیای خاص الهی تجلی می‌کند؛ تا آن‌جا که او را از خود فانی نموده و محو جمال و کمال خدا می‌نماید و عقل او سراپا معرفت حق شده و خداوند تدبیر امور و کارهای او را به دست می‌گیرد؛ هر چند حاصل این فنا این است که عارف اظهار عجز از معرفت و شناخت «ذات الهی» نماید.
[۲] ملکی، میرزا جواد، رساله لقاء‌الله، قم، انتشارات مصطفوی، ص۳۰۵، با تلخیص.

با این مقدمه پاسخ را در سه مرحله بیان می‌داریم.

عرفان نظری و عملی در قرآن

[ویرایش]

در قرآن آیات زیادی به صورت کلی در مورد عرفان (نظری و عملی) آمده است.

← برخورداری انسان از روح الهی


اولا قطب‌نمای درونی قرآن می‌گوید: انسان دارای روح الهی است، و دارای فطرت توحیدی می‌باشد، و می‌تواند راه فجور و تقوا را تشخیص دهد.

← ارتباط خدا با انسان


و ثانیاً‌ ارتباط خدا با انسان و بالعکس را چنین بیان می‌کند: «خدا با شماست، در هر جا که باشید». «خداوند به انسان علم داده است» و علم به اسما را به او تعلیم داده است» و انسان خلیفه خداوند در روی زمین و امانت‌دار الهی است.

← سیروسلوک انسان


و ثالثاً، درباره سیروسلوک انسان به سوی خدا رهنمودهای زیبایی را ارائه می‌دهد:

←← دریافت نور دل


۱. انسان باید نور دل را از خداوند دریافت کند.

←← استمرار تلاش انسان


۲. تلاش انسان به سوی خدا مستمر و با سرعت است.

←← هدایت به نور الهی


۳. اگر در مسیر الهی تلاش کند، درست و رهنمون و هدایت می‌شود. و خدا می‌داند چه کسی را به نور خودش هدایت کند.

←← تشخیص حق از باطل


۴. به کسانی که دارای تقوای الهی باشد، قدرت تشخیص حق از باطل عنایت می‌کند.

←← عاشق خدا بودن


۵. انسان می‌تواند عاشق خدا باشد و به کوی رضوان الهی راه یابد و سرانجام به ملاقات (به معنایی که در آغاز ذکر کردیم) نائل شود.

←← عروج به منتهای معراج


۶. انسان می‌تواند به بالاترین نقطه‌های معراج عروج کند، که مقرب‌ترین ملائکه در آن‌جا راه ندارد و به بالاترین مدال سیروسلوک خود دست یابد.

کیفیت سلوک عرفانی

[ویرایش]

و این‌که کیفیت دقیق این سلوک عرفانی چه‌گونه است، در کتاب‌های سیروسلوک، عرفان عملی بیان شده است که ما گوشه‌های از آن را از کتابی که مقبول عارف وارسته قاضی طباطبایی (قدس‌سره) و به نقل مرحوم علامه طباطبایی (رحمة‌الله‌علیه) «کتابی مانند آن در عرفان نوشته نشده است»، نقل می‌کنیم؛ یعنی رساله سیروسلوک بحرالعلوم (رحمة‌الله‌علیه).
[۱۹] طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۲، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.

برای رسیدن به سرمنزل مقصود، که عالمی است بالاتر از عالم مخلصین، چند چیز لازم است:

۱. معرفت اجمالیه مقصد که عالم ظهور چشمه حکمت است؛ چه تا کسی اجمالاً‌ از مقصود تصور نکند، دامن طلب آن را به بیان نمی‌زند؛
۲. وارد شدن به عالم خلوص و معرفت آن؛
۳. سیر در منازل چهارگانه این عالم؛
۴. طی عوالم زیادی که منازل پیش از عالم خلوص‌اند تا بعد از طی آن‌ها، داخل در عالم خلوص گردد.

← معرفت مقصد


اما معرفت مقصد، که عبارت است از: عالم حیات ابدیه که به لسانی آن را «بقاء به معبود» خوانند.
قرآن شریف می‌فرماید: «بلکه زنده‌اند و در نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند».

← ورود به عالم خلوص


اما دخول به عالم خلوص، بدان که اخلاص بر دو قسم است:

←← خلوص دین


اول، خلوص دین و طاعت از برای خدا؛ چنان‌که قرآن شریف می‌فرماید: «پس خدا را پرستش کن و دین خود را برای او خالص گردان».

←← خلوص خود


دوم، خلوص خود را برای خدا.
[۲۵] طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۴۴، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.


← سیر در منازل چهارگانه


و اما منازل چهار‌گانه عالم خلوص، که مراد از آن‌ها، طی منازل استعداد و قوه حصول است و این مرحله، تمام به ملکة فعلیت تامّه است.
[۲۶] طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۶۴، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.


← طی عوالم بسیار


و اما عالم‌های دوازده‌گانه مقدم بر عالم خلوص به این تفصیل است:

۱. اسلام اصغر؛ یعنی اظهار شهادتین؛
۲. ایمان اصغر، عبارت است از: تصدیق قلبی، و اذعان باطنی به ارکان اسلام؛
[۲۸] طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۷۸، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.

۳. اسلام اکبر؛ یعنی تسلیم و انقیاد و اطاعت در برابر خداوند؛
۴. ایمان اکبر: ایمان مؤمنین به خدا و رسولش؛
۵. هجرت کبرا: دوری از رفت و آمد با اهل عصیان، طاغوت، و فرزندان شکم و بندگان سفره؛
[۳۳] طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۸۸، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.

۶. جهاد اکبر، عبارت است از: مبارزه با لشکریان شیطان به کمک لشکریان خدا؛
[۳۴] طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۹۰، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.

۷. فتح و ظفر بر خود شیطان؛
۸. اسلام اعظم؛
۹. ایمان اعظم، عبارت است از: مشاهده نیستی خود؛
[۳۵] طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۹۷، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.

۱۰. هجرت عظمی، عبارت است از: مهاجرت وجود خود و مسافرت به عالم وجود مطلق؛
[۳۶] طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۹۸، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.

۱۱. جهاد اعظم (توسل به خدای اعظم)؛
۱۲. عالم خلوص.

لوازم سلوک الی ‌الله

[ویرایش]

بعد از بیان این مراحل می‌رسیم به طریقه سلوک الی الله که فقط به عناوین آن‌ها اشاره می‌شود:
لوازم سلوک الی الله، عبارت‌اند از:
۱. ترک عادت و رسوم و تعارفات؛
۲. عزم؛
۳. افق و مدارا؛
۴. وفا؛
۵. ثبات و دوام؛
۶. مراقبه؛
۷. محاسبه؛
۸. مؤاخذه؛
۹. مسارعت؛
۱۰. ارادت؛
۱۱. حفظ ادب نسبت به جناب مقدس باری و رسول و خلفای او؛
۱۲. نیت؛
۱۳. صمت و سکوت؛
۱۴. حلال‌خوری و کم‌خوری؛
۱۵. خلوت؛
۱۶. شهر شب‌بیداری؛
۱۷. دوام طهارت؛
۱۸. مبالغه و تضرع و خاک‌ساری در درگاه پروردگار؛
۱۹. اهراز از مشتهیات به قدر استطاعت؛
۲۰. کتمان سرّ؛
۲۱. گرفتن استاد؛
۲۲. وِرد؛
۲۳. نفی خواطر؛
۲۴. فکر؛
۲۵. ذکر و ... .
هر یک از اقسام فوق دارای مدرک قرآنی و روایی است.
[۳۷] طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۱۳۲-۱۸۶، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.


فناء فی الله

[ویرایش]

فناء فی الله و خصوصیات سلوک قرآنی.
اوج و نهایت عرفان اصطلاحی همان فناء فی الله است. در باب سلوک گفته‌اند: فنا، عبارت است از: نهایت سیر فی‌ الله؛
[۳۸] تهاوی، محمدعلی، مَوسُوعة کشاف اصطلاح الفنون و العلوم، ج۲، ص۱۲۹۲، مکتبه لبنان ناشرون.
چه، سیر الی الله وقتی منتهی می‌شود که بنده، بادیه وجود را با قدم صدق یک‌بارگی قطع کند و سیر فی الله وقتی محق می‌شود که بنده را بعد از فنای مطلق از همه ناپاکی‌ها پاک سازد، تا در عالم اتصاف به اوصاف الهی متصف شده و به تخلق به اخلاق ربانی ترقی یابد.

انواع فنا

[ویرایش]

فنا نیز انواعی دارد:
أ. فنای از خلق؛
ب. فنای از خود؛
ج. فنای از نفس و از هواها؛
د. فنای از اِرادت و قرآن.
در آیات زیادی این سیر را بیان نموده، از جمله می‌فرماید: «ای انسان! تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می‌روی و او را ملاقات خواهی نمود».
با رسیدن به خداست که آن فنا و رنگ الهی در انسان محقق می‌شود، همان رنگی که هیچ تغییری در آن نیست.

سیروسلوک عرفانی قرآن

[ویرایش]

منتها سیروسلوک عرفانی قرآن، خصوصیاتی دارد که می‌توان مراحل آن را این‌گونه برشمرد:

اول: مرحله معرفت و‌ اندیشه‌های عقلی (بدانید که خدا یکی است)؛
دوم: جریان هجرت، حرکت، تلاش، کوشش و پی‌گیری؛
سوم: سرعت در کار، شتاب در هجرت، تندی حرکت و مانند آن؛
چهارم: سبقت از همراهان، جلو افتادن در فضایل، پیش‌گامی و پیش‌تازی در خیرات، پیشبرد اهداف بیش از دیگران.
پنجم: مسئله امامت و پیشوا شدن، اسوه و حدود دیگران شدن، راهنما و رهنمون شدن و راهبر و رهبر دیگران شدن. قرآن این مراحل پنج‌گانه را به طور گسترده بیان نموده است.
[۴۴] جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن مجید، ج۱، ص۱۱۱، قم، مرکز نشر فرهنگی رجاء.


منابع

[ویرایش]

۱. رساله لقاءالله، حاج میرزا جواد ملکی.
۲. رساله سیروسلوک منوسبه به بحرالعلوم، سیدمهدی طباطبایی نجفی، با مقدمه و شرح سیدمحمدحسین تهرانی.
۳. مجله حوزه، ص۵۳، اسفند ۱۳۶۲ سال اول.
۴.مجله حوزه، ش ۴، سال اول.
۵. مجله حوزه، ش ۶، سال اول.
۶. مجله حوزه، ش ۱، سال دوم، آذر ۱۳۶۳.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. معلوف، لویس، فرهنگ جدید، ص۳۵۷، ترجمه منجد الطلاب، تهران، انتشارات اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۶۲.
۲. ملکی، میرزا جواد، رساله لقاء‌الله، قم، انتشارات مصطفوی، ص۳۰۵، با تلخیص.
۳. حجر/سوره۱۵، آیه۲۹.    
۴. روم/سوره۳۰، آیه۳.    
۵. حدید/سوره۵۷، آیه۴.    
۶. ق/سوره۵۰، آیه۱۶.    
۷. بقره/سوره۲، آیه۳۱.    
۸. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۰.    
۹. نور/سوره۲۴، آیه۴.    
۱۰. انفال/سوره۸، آیه۲۹.    
۱۱. انشقاق/سوره۸۴، آیه۱۰.    
۱۲. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۶۹.    
۱۳. نور/سوره۲۴، آیه۳۵.    
۱۴. انفال/سوره۸، آیه۲۹.    
۱۵. بقره/سوره۲، آیه۱۶۵.    
۱۶. مائده/سوره۵، آیه۱۶.    
۱۷. انشقاق/سوره۸۴، آیه۶.    
۱۸. نجم/سوره۵۳، آیه۷-۱۰.    
۱۹. طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۲، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.
۲۰. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۶۹.    
۲۱. زمر/سوره۳۹، آیه۲.    
۲۲. یونس/سوره۱۰، آیه۲۲.    
۲۳. صافات/سوره۳۷، آیه۱۲۸.    
۲۴. صافات/سوره۳۷، آیه۴۰.    
۲۵. طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۴۴، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.
۲۶. طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۶۴، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.
۲۷. حجرات/سوره۴۹، آیه۱۴.    
۲۸. طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۷۸، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.
۲۹. بقره/سوره۲، آیه۲۰۸.    
۳۰. نساء/سوره۴، آیه۱۳۶.    
۳۱. مؤمنون/سوره۲۳، آیه۵۲.    
۳۲. انفال/سوره۸، آیه۲.    
۳۳. طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۸۸، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.
۳۴. طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۹۰، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.
۳۵. طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۹۷، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.
۳۶. طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۹۸، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.
۳۷. طباطبایی، سیدمهدی، نجفی (بحرالعلوم)، رساله سیروسلوک، ص۱۳۲-۱۸۶، تهران، انتشارات حکمت، چاپ اول، ۱۳۶۰.
۳۸. تهاوی، محمدعلی، مَوسُوعة کشاف اصطلاح الفنون و العلوم، ج۲، ص۱۲۹۲، مکتبه لبنان ناشرون.
۳۹. انشقاق/سوره۸۴، آیه۶.    
۴۰. محمد/سوره۴۷، آیه۱۹.    
۴۱. انشقاق/سوره۸۴، آیه۶.    
۴۲. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۳۳.    
۴۳. بقره/سوره۲، آیه۱۴۸.    
۴۴. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن مجید، ج۱، ص۱۱۱، قم، مرکز نشر فرهنگی رجاء.


منبع

[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «عرفان در قرآن»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۱/۱۹.    



جعبه ابزار
جعبه‌ابزار