تعامل با جامعه از طریق خودشناسیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: خودشناسی، جامعه، انسان.

پرسش: انسان چگونه می‌تواند خود را بشناسد و علاوه بر شناخت خود با هر جامعه‌ای که در آن قرار می‌گیرد کنار آید؟


خودشناسی

[ویرایش]

خودشناسی یکی از مسائل مهم در زندگی انسان است؛ از این رو در روایات به آن توصیه شده است. حضرت علی (علیه‌السّلام) می‌فرماید: «معرفةُ النفسِ انفعُ المعارف؛ شناخت خویشتن، سودمند‌ترین منافع است.»
در روایت دیگر آمده است: «مَن عرف نفسَه عَرَفَ رَبَّهُ؛ هرکه خود را شناخت، خدای خود را می‌شناسد».
خودشناسی دارای دو بُعد است: (البته خودشناسی تقسیمات مختلفی دارد مثل خودشناسی اخلاقی، خودشناسی جنسی (مرد و زن بودن) و خودشناسی فلسفی.)


← بعد معنوی


و این که انسان بداند چه کسی او را آفریده و هدف از خلقت و آفرینش او چه بوده است. این بُعد خودشناسی جنبه اعتقادی دارد و برای تهذیب نفس و برقراری ارتباط معنوی با خدا بسیار مفید و راهگشا است. در واقع این نوع خودشناسی عبادت محسوب می‌شود.
امام سجّاد (علیه‌السّلام) در هنگام عبادت و راز و نیاز با خدا می‌فرمود:
«و اجعَلنا مِنَ الّذين عَرَفوا أنفُسَهُم، و أيقَنوا بِمُستَقَرِّهِم، فكانَت أعمارُهُم في طاعَتِكَ تَفنى؛ خدایا! ما را از کسانی قرار ده که خود را شناختند و به قرارگاه خویش، یقین یافتند و از این رو عمر خویش را صرف در عبادت تو کردند».
این خودشناسی مقدمه خودسازی اخلاقی است و در آن فرد با نقاط قوت خود (فطرت سلیم، عقل، دل و...) نقاط ضعف خود (خودخواهی و...) آشنا می‌شود و از نقاط قوت خود کمک می‌گیرد تا بر صفات بدش غلبه کند.

← بعد روان‌شناختی


یک بُعد دیگر خودشناسی جنبه روان شناختی دارد، و آن این که انسان اخلاق و روحیات و ویژگی‌های شخصیتی خود را بشناسد. افراد از نظر اخلاق و ویژگی‌های شخصیتی مثل هم نیستند. برخی افراد کاملاً درون‌گرا هستند، در حالی که برخی دیگر برون‌گرا و اجتماعی می‌باشند و دوست دارند با دیگران بیشتر ارتباط برقرار کنند همچنین نیازها، توقعات و انتظارات افراد متفاوت است. برخی زودرنج و دمدمی مزاج هستند و با کوچکترین مساله ناراحت می‌شوند. برخی دیگر قدرت تحمل و مقاومت بالایی دارند و انتقاد پذیرتر هستند. شاید در جهان هیچ دو نفری از لحاظ اخلاق و ویژگی‌های شخصیتی و روحی مثل هم نباشند. بنابراین شناسایی ویژگی‌های شخصیتی و روحی خود مربوط به خودشناسی روان شناختی است.
خودشناسی به معنای اول، از طریق مطالعه کتب اخلاقی و آیات و روایات و موضوعاتی که جایگاه انسان را در جهان معرفی می‌کند، تامل در امور نفسانی خودمان امکان‌پذیر است. اما خودشناسی به معنای دوّم در چارچوب نظریه‌های روان‌شناسی و با استفاده از ابزار و امکاناتی که روان‌شناسان به خصوص روان‌شناسان شخصیت، فراهم آورده‌اند، امکان‌پذیر است. روان‌شناسان برای شناخت خصوصیات روحی و شخصیتی افراد، پرسش‌نامه‌های زیادی ساخته‌اند. نتایج این پرسش‌نامه‌ها نشان می‌دهد که افراد از چه ویژگی‌هایی برخوردارند. برخی از این پرسش‌نامه‌ها به گونه‌ای است که باید توسط یک روان‌شناس اجرا و تحلیل شود، اما برخی پرسش‌نامه‌ها ساده هستند و خود فرد نیز می‌تواند با علامت زدن به سؤالات پرسش‌نامه، و استفاده از راهنمای آن روحیه و ویژگی‌های شخصیتی خود را بهتر بشناسد.
مطالعه کتاب‌های روان‌شناسی نیز در این نوع خودشناسی مؤثر است.

تأثیر خود‌شناسی در ارتباط با دیگران

[ویرایش]

حال که با دو نوع خودشناسی آشنا شدید، به خوبی دانسته می‌شود که خودشناسی به هر دو معنا، در زندگی اجتماعی و کنار آمدن با دیگران مؤثر است. خودشناسی این امکان را فراهم می‌کند که انسان به خودسازی و تهذیب نفس پرداخته و با دیگران معاشرت و برخورد اسلامی داشته باشد. وقتی انسان خود را شناخت و به هدف خِلقت خویش پی‌بُرد، به خوبی می‌داند که در جامعه چگونه باید رفتار کند.
خودشناسی در زندگی اجتماعی و کنار آمدن با دیگران مؤثر است؛ زیرا وقتی انسان حالات و ویژگی‌های روحی خود را شناخت، می‌داند که در هر جامعه‌ای و در هر شرایطی چگونه باید برخورد کند. به عنوان مثال، اگر فردی به این نتیجه دست یافت که روحیه انتقاد‌پذیری را ندارد و زودرنج است، می‌تواند از موقعیت‌ها و محیط‌هایی که افراد را مورد انتقاد قرار می‌دهند، اجتناب کند.

نکات مهم در روابط بین فردی

[ویرایش]


← نکته اول


خودشناسی اخلاقی می‌تواند در خودشناسی روان‌شناختی مؤثر باشد. یعنی کسی که جایگاه خود در هستی و رابطه خود با خدایش را یافته با تکبر نسبت به مخلوقات خدا رفتار نمی‌کند و سعی ندارد آنها را پله‌ای برای ارتقاء مادی و اقتصادی خود قرار دهد.

← نکته دوم


خودشناسی روان‌شناختی به ما کمک می‌کند با خطاهای شناختی و افکار غیر منطقی (مبالغه آمیز، باورهای بایددارهای خودساخته و...) آشنا شویم و آنها را تصحیح کنیم. کسی که دچار افکار غیرمنطقی است از جهان، دیگران و خود انتظار توقع زیاد دارد. به عنوان مثال او انتظار دارد کاملاً مورد تایید دیگران باشد. کسی که در مورد او دچار خطا نشود، اما فکر صحیح می‌گوید انسان‌های دیگر نیز ممکن است مثل خودت دچار خطا گردند.

← نکته سوم


فردی که می‌داند شخصیت او چقدر نزدش محبوب است بی‌مهابا شخصیت دیگران را مورد نقد پی در پی قرار نمی‌دهد و حتماً اصول نقد کردن را یاد می‌گیرد، تا روابط سالم‌تری داشته باشند و همین‌طور او می‌آموزد که اگر مورد نقد قرار بگیرد به معنی عدم مقبولیت و طرد اجتماعی او نیست.

← نکته چهارم


در روان‌شناسی با هوش بین فردی (اجتماعی) آشنا می‌شود و آن یعنی استعداد درک دیگران می‌داند که برای حل مسائل و اختلافات بهترین راه مذاکره (نه تسلیم، سلطه‌گری و تظاهر) و گفتگوی صمیمانه است.
بهترین الگوی روابط بین شخصی و اجتماعی قاطعیت است و آن یعنی برقراری روابط صادقانه، صریح و توام با احترام متقابل است.

← نکته پنجم


یکی از مهارت‌های اجتماعی که فرد با آن آشنا می‌شود
[۳] قربانی، نیما، مهندسی رفتار ارتباطی، ص۲۱۸، نشر سینه سرخ.
ابراز احساسات درونی خویشتن است، نه مبالغه می‌کند و نه احساس دیگری را به‌جای احساس واقعی بیان می‌کند، بلکه او با خودآگاهی به شناسایی هیجان‌ها می‌پردازد و شناخت هیجان‌ها به او قدرت کنترل و مهار می‌دهد. همین‌طور او می‌تواند از نوع هیجانات افراد دیگر روابط خود را با آنها تنظیم کند.
[۴] بلوچ، محمدرضا ، هوش عاطفی، ص۱۷۹، نشر جیحون، چاپ اول، ۱۳۷۹، اقتباس، دانیل گلمن .

امید است با به‌کارگیری اصول و روش‌های مناسب بتوانید بهتر ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری خود را شناخته و در جامعه نقش مؤثر و فعّال داشته باشید.

منابع جهت مطالعه بیشتر

[ویرایش]

۱. خودشناسی برای خودسازی، استاد مصباح یزدی، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی (رحمة‌الله‌علیه).
۲. اخلاق اسلامی، محمدعلی سادات، نشر سمت.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. تمیمی آمدی، عبد الواحد، غررالحکم و دررالکلم، ج۱، ص۷۱۲.    
۲. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، ج۷، ص۱۶۵.    
۳. قربانی، نیما، مهندسی رفتار ارتباطی، ص۲۱۸، نشر سینه سرخ.
۴. بلوچ، محمدرضا ، هوش عاطفی، ص۱۷۹، نشر جیحون، چاپ اول، ۱۳۷۹، اقتباس، دانیل گلمن .


منبع

[ویرایش]

سایت‌ اندیشه‌ قم، برگرفته از مقاله «تعامل با جامعه از طریق خودشناسی» تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱۲/۸.    



جعبه ابزار
جعبه‌ابزار