ارتباط جدل در قرآن با دیالکتیکذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: فلسفه احکام و حقوق، تبلیغ و گفت‌وگو، جدل یا دیالکتیک در قرآن.

پرسش: ارتباط دیالکتیک و حرکت دیالکتیکی را با فن جدل و مجادله در قرآن بیان نمایید؟

پاسخ: ابتدا باید "جدل" و "مغالطه" در منطق، "جدال مطلق" و "جدال احسن" در قرآن و "دیالکتیک" و "حرکت دیالکتیکی" تبیین شوند، تا رابطه میان آنها مورد بررسی قرار گیرد. در این ارتباط، به مباحث ذیل توجه کنید.


صناعات خمس

[ویرایش]

در منطق، پنج روش برای مبارزه فکری با طرف مقابل معرفی شده که این روش‌ها به "صناعات خمس" شناخته شده و عبارتند از:
"برهان"، "خطابه"، "جدل"، "مغالطه" و "شعر".
البته سه روش اول با مبانی صحیح و قابل دفاع به نتیجه مورد نظر رسیده؛ اما در دو روش باقی‌مانده، هرچند که برخی افراد را می‌توان با کمک آنها مجاب ساخت، اما در واقع، مبانی استدلال از صحت کافی برخوردار نبوده و تنها با توجه به ضعف فکری طرف مقابل، امکان پیروزی بر آنها وجود دارد.

روش جدل در منطق

[ویرایش]

روش "جدل" در منطق، عبارت از آن است که با استفاده از مقدماتی که مورد پذیرش و قبول طرف مقابل می‌باشد، به نتیجه دلخواه خود دست یافته و او را ناگزیر به تسلیم در برابر استدلال خود کنیم.
این روش از آن جهت مناسب است که حریف نمی‌تواند مقدمات استدلال ما را مخدوش اعلام کند؛ چون در این صورت، مبانی فکری او نیز دچار خدشه و آسیب می‌شود.

جدل در قرآن

[ویرایش]

در قرآن کریم، ۲۹ بار از ریشه "جدل" استفاده شده است که تنها دو مورد آن را می‌توان منطبق بر جدل تعریف شده در دانش منطق دانست.
این دو مورد عبارت‌اند از:

← آیه ۴۱ سوره عنکبوت



«وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلاَّ بِالَّتی‌ هِیَ أَحْسَن‌».

← آیه ۱۲۵ سوره نحل



«جادِلْهُمْ بِالَّتی‌ هِیَ أَحْسَن».‌
که در هر دوی آنها، عبارت "ِالَّتی‌ هِیَ أَحْسَن" به کار گرفته شده است و به عبارتی، تنها این نوع از گفت‌وئگو که با شیوه‌ای مناسب و منطقی انجام می‌شود، مورد تأیید قرآن می‌باشد.

← آیات دیگر


دیگر آیات قرآن که در آنها ریشه "جدل" وجود دارد، معنای مطلق جدال را می‌دهد و نه "جدل منطقی".

← معنای جدال


"جدال" در معنای مطلق آن، نشانگر گفت‌وگویی بی‌نتیجه است؛ در حالی که "جدل منطقی" و یا "جدال احسن" ممکن است نتایج مثبتی را به دنبال داشته باشد.
به عنوان نمونه، خداوند در توصیف کافران بیان می‌دارد که "جادَلُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَق"‌؛ یعنی آنان با استفاده از مقدمات باطل و، تلاش بیهوده‌ای را جهت از بین بردن حقیقت انجام می‌دهند.
این نوع از "جدال" در واقع "جدل منطقی" نبوده، بلکه در برخی موارد، نوعی مغالطه به شمار می‌آید و در موارد دیگری در گفت‌وگوهای احساسی بدون استدلال مورد استفاده قرار می‌گیرد.

دیالکتیک

[ویرایش]

دیالکتیک بر اساس سه محور "تز"("بر نهاد" یا "وضع")، "آنتی تز" ("برابر نهاد" یا "وضع مقابل") و در نهایت "سنتز" ("با هم نهاد" یا "وضع مجامع") تنظیم شده است که نهایتا موضع مورد توافقی از میان دو اعتقاد به ظاهر متضاد استخراج می‌شود. بعدها برخی فیلسوفان غرب با نگاهی جامعه‌شناختی، دیالکتیک را مبنای عمل خویش قرار دادند. بدین ترتیب که طی آن، ابتدا جامعه بر اساس آنچه اکنون مورد پذیرش است (تز)، بنا شده؛ اما در مرحله بعد، "تز" نشان می‌دهد که کافی و وافی نیست و به تناقض دچار می‌شود. بدین ترتیب جامعه پی‌ریزی شده بر رسم و عرف در برابر اصل فکر مستقل فرو می‌ریزد. این دومین مرحله حرکت دیالکتیکی و نقطه مقابل مرحله نخست است که به آن "آنتی تز" می‌گویند. سپس آشکار می‌شود که مرحله دوم نیز کافی و وافی نیست. به همین دلیل، این دو باید با هم جمع آیند و به طرزی با هم وحدت پیدا کنند که هر دو حفظ شوند. نتیجه این امر، مرحله سوم، یعنی "سنتز"است.

ارتباط جدل با دیالکتیک

[ویرایش]

در این ارتباط، بیان چند نکته ضروری است:

← نکته اول


با کمی دقت، به این نکته پی خواهیم برد که ممکن است در روش "دیالکتیک" به جای برهان و یا جدال احسن، از روش مغالطه استفاده جست. به عنوان نمونه، کافی و وافی نبودن وضعیت موجود و لزوم انتقال به وضعیت پیشنهادی جدید، از اموری نیست که همواره قابل اثبات با برهان باشد.

← نکته دوم


"حرکت دیالکتیکی" که غالیاً مورد استفاده مارکسیست‌ها قرار می‌گیرد، تا حد زیادی به عنصر زمان وابسته است؛ اما "جدل منطقی" لزوما این‌گونه نیست.

← نکته سوم


با مقایسه‌ای میان "جدل منطقی" و "دیالکتیک" به این نتیجه خواهیم رسید که در پایان استدلال دیالکتیکی، باید نتیجه نهایی، وحدت عناصر قبلی بوده و تمام آنها حفظ شوند؛ اما در انتهای استدلال جدلی، ممکن است چنین اتحادی به وجود آید و یا اینکه تمام مقدمات قبلی فرو ریخته و راه برای اعتقاد جدیدی هموار شود.
بر این اساس، نسبت بین "جدل منطقی" و "دیالکتیک"(البته اگر از روش مغالطه در آن استفاده نشده باشد)، نسبت عام و خاص مطلق بوده و به عبارتی "دیالکتیک" زیر‌مجموعه‌ای از "جدل" خواهد شد،؛ اما اگر روش مغالطه در دیالکتیک وجود داشته باشد، نسبت عام و خاص من وجه میان آنان به وجود خواهد آمد.
{رابطه عام و خاص مطلق بین "الف" و "ب"، زمانی به وجود خواهد آمد که تمام عناصر "ب"، زیر مجموعه "الف" نیز باشند و رابطه عام و خاص من وجه، هنگامی است که عناصری، هم در مجموعه "الف" و هم در مجموعه "ب" حضور داشته باشند؛ اما هر دوی این مجموعه‌ها، عناصر مختص به خود را نیز دارا باشند}.

رابطه دیالکتیک با جدل در قرآن

[ویرایش]

با توجه به آنچه در ارتباط با استفاده از ریشه "جدل" در قرآن گفته شد، ارتباط "دیالکتیک" با "جدال احسن" موجود در قرآن، همان ارتباطی است که "دیالکتیک" با "جدل منطقی" دارد؛ اما ارتباط "دیالکتیک" با دیگر آیات قرآن که در آن از ریشه "جدل" استفاده شده و به معنای "جدال مطلق" است، رابطه عام و خاص من وجه خواهد بود.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۴۱.    
۲. نحل/سوره۱۶، آیه۱۲۵.    
۳. غافر/سوره۴۰، آیه۵.    


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «ارتباط جدل در قرآن با دیالکتیک»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱/۱۶.    



جعبه ابزار
جعبه‌ابزار